ISSN 1694-7622

 

С.Нааматов атындагы НМУнун Жарчысы журналы

№2, 2015

 

Журналда жарыяланган материалдар редакциянын көз карашын чагылтпайт.

 

Журнал Нарын облустук юстиция башкармалыгынан каттоодон өткөн. Күбөлүктүн каттоо номуру – 51, сериясы – ГР, номуру – 001706.

 

Дареги: Кыргыз Республикасы, Нарын шаары, С.Орозбаков көчөсү, 25

 

Байланышуу үчүн уюлдук телефондор: 0777 76 42 87, 07000 22 97 58

 

ЧП Сарыбаев Т.Т. басмаканасында басылды.

 

Тиражы: 200 даана.

 

Журналдын башкы редактору:

Омуралиева Д.К. – экономика илимдеринин доктору, профессор;

Журналдын жооптуу редактору:

Жантаев А.С. – филология илимдеринин кандидаты, доцент.

Редакциялык коллегиянын мүчөлөрү:

1. Сияев Т.М. – педагогика илимдеринин доктору, профессор;

2. Чоробаева Н.А. – филология илимдеринин кандидаты, доцент;

3. Нуралиева Н.М. – экономика илимдеринин кандидаты, доцент;

4. Асанов Ж.А. – экономика илимдеринин кандидаты, доцент;

5. Бектурова Э.О. – педагогика илимдеринин кандидаты;

6. Сатылган кызы Г. – филология илимдеринин кандидаты;

7. Чекирова Г.К. – педагогика илимдеринин кандидаты;

8. Дюшеева Т.С. – филология илимдеринин кандидаты.

 

 

 

 

 

 

I БӨЛҮК

ИЛИМИЙ БАЯНДАМАЛАР, МАКАЛАЛАР

 

ПЕДАГОГИКА. ОКУТУУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

 

Асанбаева А., Жээнбекова К.

Комплекстик санды окутуунун ыкмалары

 


Билимдин тамыры ачуу, ал эми мөмөсү таттуу болот. Баардыгыбызга белгилүү болгондой согушта мылтык кандай керек болсо, жашоодо билим ошондой керек [1]. Илим жана техника адам баласына кызмат кылат, андан коркууга эч кандай негиз жок. Илимден эмес, билимсиздиктен коркуу керек. Илимдер биздин бактыбызга кепил болуп, бизди адамдык бийиктиктерге жетелесе, анда пайдалуу. Эгер антпесе илим менен технология адам баласы үчүн коркунучтуу түш сыяктуу, же жолубуздан чыккан желмогуздай. Биз эмне үчүн билим алышыбыз керек, мен тамга таанысам болду, же санаганды эле билсем болду деген инсандар да арабызда жок эмес. Билимди ар бир адам эң биринчиден өзү үчүн алат. Билим инсанды бактылуулукка алып барат. “Билим алуу кымбат, бирок билимсиз калуу андан да кымбат”- деп белгилүү философ Сократ айткан экен. Адам билимиз калуудан коркуусу керек. Андан кийин башка жакын адамдары үчүн, мамлекети үчүн билим алат.Бизге белгилүү болгон илимдердин бири математика жөнүндө сөз кылсак.

Математика илими инсандардын жашоосунда эң чоң роль ойнойт. Математика кээ бир адамдар үчүн бир желмогуздай сезилет, кээ бирөөлөрү үчүн жашоосунда ар күнү колдонулуп келе жаткан мисалы, мүнөт, саат, күн, ай, жыл же сатып алуу, сатуу, биз колдонуп жаткан технологиялар, бардыгында математика бар. Математикасыз эч кандай техника жок. Бизди курчап турган айлана-чөйрөнүн бардыгында математика илими камтылган, атүгүл өзүбүздө да математика илими бар. Ошондуктан биз математика илимин үйрөнүүбүз зарыл.

Окуучуларга математика чыныгы дүйнөнүн сандык катыштары жана мейкиндик формалары жөнүндөгү илим экендигин түшүндүрүү абдан маанилүү [2]. Албетте, ар бир нерсени жасоонун өзүнүн ыкмасы жана ошол нерсени жасоонун алгоритми бар. Мисалы, бир кийимди тигүүнүн да ыкмасы бар. Ошол сыяктуу эле ар бир илимди окутунун да ыкмасы болушу керек. Ошондуктан биз эң биринчиден окутуунун методикасы деген эмне? деген суроого жооп таап алышыбыз керек.

Окутуу – бул окуучуларды билимдерге, билгичтиктерге, көндүмдөргө ээ кылууга, аларды тарбиялоого жана өстүрүп өнүктүрүүгө багытталган мугалим менен окуучулардын максаттуу өз ара биргелешип аракеттенүү процесси [5]. Демек, бул эки жактуу процессте эки түрдүү ишмердүүлүк орун алат: алардын биринчиси – мугалимдин ишмердүүлүгү (окуучулардын иштеп эмгектенүүлөрүнө керектүү жагдайды түзүп, алардын ишмердүүлүктөрүн уюштурат; окуучулардын ишмердүүлүктөрүн стимулдаштырат; аларды иштеп эмгектенүүгө кызыктырат; окуучулардын окуп билим алуу ишмердүүлүктөрүн башкарат; окуучулардын ишмердүүлүктөрүнө көзөмөл кылып, натыйжасын баалайт; экинчиси – окуучунун ишмердүүлүгү (билим, билгичтик, көндүмдөрдү  өздөштүрөт, тарбияланат; логикалык жактан өсүп-өнүгөт; өзүн өзү көзөмөлдөйт).

Сабактын натыйжасы окутуу методдору аркылуу камсыз кылынат, б.а., сабактын максат, милдеттери канчалык так аныкталбасын, анын чындыкка айланышы тикеден-тике  окутуу методдорунан көз каранды. Бирок, окутуунун ийгиликтүүлүгү анын максаттарынын кандай болушуна жана материалдын мазмунуна гана көз каранды эмес, ал ошондой эле коюлган максаттарга жетишүүнүн жолу кандай болушуна, б.а. окутуу методдорунун кандай экендигине да көз каранды [4].

Окутуунун методдору деп эмнени түшүнүү керек? Ар кандай метод (мисалы столду жасоо ыкмасы ж.б.) коюлган максатка ылайык келүүчү натыйжага жетишүүнү камсыз кылуучу адамдын аң-сезимдүү, белгилүү ырааттыкта аткарган иш-аракеттеринин системасы экендиги белгилүү.

Демек, ар кандай метод төмөнкүлөрдү камтыйт: а)  максаттын коюлушун; б) адамдын ишмердүүлүгүн (аракеттеринин системасын); в) зарыл болгон (интеллектуалдык, практикалык, предметтик) каражаттарды; г) обүекттин өзгөрүү процессин (обүекттин максатка багытталган кыймылынын механизмин); д) максатка жетишүүнү.

Окутуу методу жалпы түрдөгү алынган методдордон кескин түрдө айырмаланат: мында мугалимдин таасир этүүсүнүн обүектиси – окуучу, коюлган максатка жетишүү дал ошол окуучунун эркине жана кызыкчылыгына көз каранды болот. Демек, окутуу методдорунда мугалимдин керектүү  каражаттарды колдонуу менен аткарган иштери окуучуда максат келип чыккандай жана анын өзүнүн ишмердүүлүгү ошол максатка жетишүүсүн камсыз кылгандай болуп уюштурулушу зарыл. Окутуунун үзүрлүү жана жемиштүү болушу балдардын окуп-үйрөнүү ниети, таанып билүү дилгирлиги, билимдерге, билгичтиктерге аң-сезимдүү, өз алдынча ээ болуу жаатындагы жигердүү аракетине байланыштуу. Бирок, педагогикалык процесстин эч ким тана алгыс мындай бир обүективдүү мыйзам ченемдүүлүгү бар. Окутуу, үйрөтүү жана окуп-үйрөнүү методдору да мугалим тарабынан тандалат. Анын колдонулушунун натыйжалуулугу да мугалимден көбүрөөк көз каранды. Мугалим бул каражатты канчалык ийкемдүү колдоно билсе, анда ага жараша аталган каражат да мыкты болот. Демек, колдонула турган методдорду жандандыруу, анын таасирин, натыйжалуулугун арттыруу мугалимдин билгичтигине, устаттыгына көбүрөөк көз каранды. Эгерде колдонулган ыкма ийкемдүү жана таасирдүү блуп, бирок аны мугалим натыйжалуу колдоно албаса, анда ал метод ойдогудай натыйжа бербейт. Ошондуктан окутуу методунун пайдалуулук даражасы эң алды ал методду пайдаланган мугалимдин шык-жөндөмү менен тыгыз байланышта каралат. Муну көңүл чордонунан чыгарууга болбойт.

Окутуу иштеринде колдонулган белгилүү бир методдун дайым эле пайдалуу боло бербестиги көптөн бери эле талкууга алынып келет. Билим берүү жаатындагы адистер өтүлө турган билимдин мазмунун эле мыкты билүү жетишсиздигине, аны менен катар кантип окутуу жана кандай жаңы методдорду өздөштүрүү, колдоно билүү зарылдыгына өзгөчө басым жасашууда. Ал эми мурдагы мезгилдерде, тилекке каршы, кээ бир окумуштуулар билимдин мазмунун мыкты билип, бирок окутуу методдору жаатында атайын билими жок мугалимдер деле окуу иштерин ийгиликтүү жүргүзө алышат деген акыйкаттан алыс пикирге ык коюп келишкен.

Азыр андай талкуулар артта калды. Ошону менен бирдикте учурда билимди берүүгө караганда алууга, үйрөтүүгө караганда үйрөнүүгө артыкчылык берген таалим-тарбия концепциялары алдың планга чыкты. Натыйжада, инновациялык окутуу парадигмаларына ыктаган мектептердин саны да мезгил өткөн сайын өрчүш ала баштады. Ошентип, бүгүнкү күндө билим берүү чөйрөсүндө учурга шайкеш жаңы методдорду жайылтуу иши кыйла жанданды деп айтууга толук негиз бар.

Негизинен окуу иштерин окутуу методдорунун негизнле уюштуруунун төмөнкүдөй пайдалуу жактары бар:

v методго шайкеш жүргүзүлгөн окуу иштеринин натыйжасында күч-аракет, эмгек, курал-жабдык  алда канча үнөмдөлөт;

v мындай окуу ищтеринин максат-милдеттери алдын ала аныкталгандыктан, алардын аткарылып же аткарылбай жаткандыгын ар дайым көзөмөлдөп турууга шарт түзүлөт;

v методго шайкеш жабдыктарды туура тандоого мүмкүнчүлүк түзүлөт;

v сабакты өтүү убактысы туура бөлшүрүлөт;

Окутуу методдорун натыйжалуу өздөштүрүү үчүн алардын ичинен кайсынысын качан колдонгондо пайдалуу болооорун билүү зарыл. Тактап айтканда, окутуу методдорун тандоо эмнеден көбүрөөк көз каранды болоорун аныктап алуу өтө маанилүү.

Дидактикада окутуу методдорун тандап алуу төмөнкү факторлор менен аныктала тургандыгы белгиленген:

§  окуучуларды октуунун (билим берүүнүн), тарбиялоонун жана өнүктүрүүнүн негизги милдеттери (сабактын милдеттерин ишке ашырууга керектүү ар түрдүү методдорду салыштырып көрүп, алардын ичинен эң мыкты натыйжа бере тургандарын тандап алуу);

§  окутуу материалынын мазмунунун спецификасы;

§  колдонулуучу методдордун окуучулардын интеллектуалдык мүмкүнчүлүктөрүнө туура келиши, окуучулардын даярдыгынын деңгээли;

§  материалды окуп үйрөнүүгө керектелинүүчү убакыттын мугалимде болушу;

§  мугалимдин методдорду билиши (анын методдорду пайдалана билүү мүмкүнчүлүгү);

Методдордун айрым группаларын пайдалануу мүмкүнчүлүктөрү  төмөнкү маалыматтар менен мүнөздөлөт.

Сөздүк методдор окуучуларга кыска убакыт ичинде чоң көлөмдөгү информацияны айтып берүүгө мүмкүнчүлүк берет, алардын абстракттуу ойлоосунун өсүшүнө түрткү берет. Бирок сөздүк методдор окуучулардын материалды көрсөтмөлүү, образдуу типте ойлонуп өздөштүрүүсүн кыйындатат, билгичтиктердин жана көндүмдөрдүн өнүгүшүнө анча түрткү бербейт.

Сөздүк методдор төмөнкүдөй шарттарда колдонулат:

§  материал илимий информациялык мүнөздө болсо;

§  окуучулар оозеки информацияларды өздөштүрүүгө даяр болушса;

§  мугалим башка методдорго караганда бул методду жакшы билип пайдаланса.

Көрсөтмөлүү методдо материалга көңүл буруу күчөйт, окутуунун эффектифдүүлүгү жогорулайт, өзгөчө көрсөтмөлүү образ тилинде ойлогон окуучулар үчүн жакшы натыйжа берет. Бирок, көрсөтмөлүү метод абстракттуу ойлоону, өз оюн байланыштуу речь катарында айтууну өнүктүрбөйт, билгичтиктерди жана көндүмдөрдү анча калыптандырбайт.

Көрсөтмөлүү метод төмөнкүдөй шарттарда:

o  материалдын мазмуну көрсөтмөлүү формада туюнтулуп баяндала турган болсо;

o  мугалимдин көрсөтмө куралдары бар болсо жана алар окуучуларга жеткиликтүү болсо колдонулат.

Практикалык метод теориянын практика менен байланышын бекемдейт, билгичтиктерди жана көндүмдөрдү калыптандырат. Бирок бул метод  теориялык билимдерди өздөштүрүүнү камсыз кыла албайт, байланыштуу речтин, абстракттуу ойлоонун өсүшүнө тоскоолдук кылат.

Математика жалпы респубдикалык тестирлөөдө негизги предметтердин бири болгондуктан, биз Кыргызстандын математика предмети боюнча билим сапатын текшерсек болот. Жыйынтыктар боюнча мамлекетик мектептерде окуган окуучулардын билим сапатынын начарлыгын көрүп отурабыз. 2006-жылы болуп өткөн ПИЗА сынагы көпчүлүк жердештерибиздин көңүлүн оорутту. Биздин билим сапатыбыздын төмөндүгүн көрсөттү. Эмне үчүн биздин билим сапатыбыз төмөн? деген суроону берсек, көптөгөн себептери бар. Алардын ичинен бири – мугалимдерибиздин билим сапатынын начарлыгы, окутуу методикасынын начардыгы. Ар бир окуучу өзүнчө баалуу ачылбаган эшиктер сыяктуу, ал эшиктерди ачуу үчүн мугалим ар биринин эшигин тыкылдатып, ал эшиктерди ачуунун жолун издеши керек. Окуучулар билимди куру жаттабай, аны күндөлүк турмушта колдоно билгидей деңгээлде болушу керек. Айыл жергесиндеги мугалимдердин абалы өтө оор. Иштөө ыкмалары эскирген, жакшы иштейин десе маянасы аз. Бири-бирине байланышкан толгон токой маселелер бар [3]. Мектеп программасында окуу материалынын жетишсиздиги да проблемаларды жаратууда. Мисалы, комплекстик сандар темасы. Комплекстик сандар 17-кылымдан бери белгилүү болсо да, мектеп программасында бул тема жок, бирок олимпиадаларда, мамлекеттик экзамендерде бул темага байланыштуу суроолор келип жүрөт. Мамлекеттик эмес мектептерде жалпы билим берүүчү мектеп программасында жок комплекстик сандар темасы каралат. Ошондуктан лицей, гимназиялардын окуучулары олимпиадаларда алдыңкы орундарга ээ болушат, албетте, бул бир гана себеби. Авторлору А.Байзаков, А.Саадабаев, Ж.Ыбыкеев болгон 8-класстын “Алгебра” окуу китебинин 134-бетинде квадраттык теңдемелер берилген. Алардын тамырларын табуунун бир жолун берген. Дискриминант аркылуу тамырларын табуу.

 барабардыгы  берилди.

 болуп, тамырлары

1)      болсо,     эки  башка  тамыр

2)            болсо,     бир  тамыр

3)            болсо,            чыныгы тамыры жок, куру көптүк

деп берилип жүрөт.  Мурунку китептерде болсо такыр эле тамырга ээ эмес деп окутуп келишкен. Бул теманы мектеп программасына кошуу керек. Негизинен комплекстик сандарды үйрөнүү окуучулар үчүн оңой эле болот, анткени бул тема жеңил. Азыркы учурда мектеп мугалимдери бул теманы кошпогула, окуучулардын башын айлантасыңар деп кошпой келишет.

Мектептен квадраттык теңдемелерди өтүп жатканда эле комплекстик сандарды кошуп кетсек болот.

   барабардыгы  берилди.

 болуп, тамырлары

1)      болсо,     эки  башка  тамыр

2)            болсо,     бир  тамыр

3)      болсо,     эки  башка комплекстик тамыр

Комплекс сөзү латындын  сөзүнөн алынып, бизче которгондо “байланыш, айкалышуу, түшүнүктөрдүн, заттардын, кубулуштардын жыйындысы”  дегенди  тушүндүрөт. Бул терминди Гаусс киргизген деп баштап, бул жерден комплекстик сандардын келип чыгуу тарыхынан пайдалуу маалыматтарды берсек болот.

Комплекстик сандардын пайда болуусу көптөгөн баскычтарды басып өткөн. Байыркы грециялык математиктер натуралдык сандарды гана чыныгы сандар деп эсептешкен. Натуралдык сандар менен катар эле бөлчөктөрдү колдоно башташкан. Б.з.ч. 2-кылымда кытайлык математиктер терс сан түшүнүгүн  табышкан. 3-кылымда байыркы грециялык математик Диофант терс сандарды  колдонуп, алардын үстүнөн жүргүзүлүүчү амалдарды билген. Андан кийин 7-кылымда индиялыктар изилдешкен, алар терс сандарды карыз менен  салыштырышкан. 8-кылымда оң сандан квадраттык тамыр  алганда эки тамырга (оң жана терс) ээ болорун далилдешкен. Бирок терс сандан тамыр алууга  болбойт деп  эсептешкен.

1545 – жылы Джероламо Кардано 

                 

                                                                                             

системасын чыгарууда тамырлары терс сандар болгон     квадраттык теңдемесин чыгарган. Теңдеменин тамырлары      жана    болоорун  далилдеген.  Бирок  Кардано  бул чондуктарды  пайдасыз деп эсептеп, колдонбогонго аракет кылган.

1572-жылы чыккан китебинде италиялык математик Р.Бомбелли  комплекстик сандардын үстүнөн жүргүзүлүүчү амалдар жөнүндө жазган. 1777-жылы Эйлер комплекстик сандардын жалган бөлүгүн  тамгасы менен белгилөөнү сунуштаган.  тамгасы латындын  сөзүнүн биринчи тамгасынан алынып, бизче которгондо “элестетилген, жалган” дегенди түшүндүрөт. 1831-жылы комплекстик сандар Гаусстун жардамы менен колдонууга киргизилген.

Аныктама:  түрүндөгү сандар комплекстик сандар деп аталат. Мында,  жана  чыныгы сандар,  жалган бирдиги. Комплекстик сандар көптүгү  тамгасы менен белгиленет.

 комплекстик санында;  га комплекстик сандын чыныгы (real) бөлүгү,   га  комплекстик сандын  жалган (imaginer) бөлүгү.  

    жана      деп жазса да болот.

 

 

Комплекстик сандын  көптүгү  

Мисалдар:  комплекстик саны үчүн ,      

 комплекстик саны үчүн ,      

 комплекстик саны үчүн ,      

Мисалы:    теңдемесинин тамырларын табалы.

Чыгаруу: 

                                       

                                       

,    

                                       

                                       

Жообу:   жана табылат.

8-класстар үчүн ушул маалыматтар жетиштүү деп ойлойм. Кенен маалымат алуулары үчүн кийинки класстарына өзүнчө комплекстик сандар деген теманы киргизүү максатка ылайык.

            Адабияттар:

1. Жусупов К. Студенттерге жардам. – Бишкек, 2014.

2. Абдиев А., Мурзаибраимова Б. Окутуу жана тарбиялоонун орчундуу маселелери. 6-чыгарылыш. – Бишкек, 2002.

3. Шоокум: Илим, турмуш жана маданият журналы. №9, 2009.

4. Бекбоев И.Б., Алимбеков А. Азыркы сабакты даярдап өткөрүүнүн технологиясы. – Бишкек, 2011.

5. Бекбоев И.Б. Инсанга багыттап окутуу технологиясынын теориялык жана практикалык маселелери. – Бишкек, 2011.

Рецензент: п.и.д., профессор Калдыбаев С.К.


Чымылдаков Э.

Элдик педагогика менен тарбиянын айкалыштыгы

 


Дүйнө жүзүндө жашап келишкен бардык улуттар катары эле улуу кыргыз  элинин да өзүнө тиешелүү оюн-зооктору, ар кандай багыттагы жана маанидеги мелдештери менен бирге балдарды тарбиялоого багытталган комплекстүү дене тарбия системасы бар болгон. Кыргыздарда  атам замандан бери эле ар түрдүү оюн-зооктор, мелдештер жана дене тарбиянын ар кайсы түрлөрү өнүгүп келген. Тилекке каршы, бул багыттагы илимий изилдөөлөр иретке келтирилбестен, бирин-серин бойдон калып келүүдө. Кыргыздардын маданиятынын бир бөлүгү болуп саналган дене тарбия жаатындагы улуттук, салттык оюндарын изилдөөдө кыргыздардын илгертеден бери келе жаткан оозеки чыгармаларын терең изилдеп чыгуу зарыл. Бул тууралуу  М.Саралаев менен К.Мотукеев «Дене тарбия жана спорт тарыхы» деген китебинде «Жалпысынан алганда, кыргыздын оюндары, мелдештери илгерки замандарда эле пайда болушуп, өздөрүнүн социалдык ролун ойноп, коомдук функцияларды аткарып, жаштарды эмгекке жана өз эли-жерин коргоого даярдап келген. Кыргыз элинин салтына, мал чарбасына, турмуш-тиричилигине, согуш ишине байланыштуу пайда болуп жана өнүгүп келген. Кыргыз элинин оюндары, мелдештери жалпы эле кыргыз маданиятынын бир бөлүгү болуп, көчмөндүү калктын көңүлүн ачууда, аш-тойлорду кызыктуу өткөрүүдө, малчылык кесипке жаштарды даярдоодо орчундуу орунду ээлеп келген десек жаңылышпайбыз» [1, 207], - деп таасын белгилешкен. Улуттук оюндар аркылуу балдарга тарбия берүүнүн өзгөчө жолдору бар болгон.

Кыргыздар мурунтадан бери эле балдарды тарбиялоого чоң маани берип келишкен. Бул тармакта ар бир учурдун өзүнө тиешелүү педагогдору болуп, алар балдарды тарбиялоодо комплекстүү иш алып барышкан. Ата-бабаларыбызда жазуу маданияты жок болгону менен, балдарды тарбиялоодо баатырлар өзүлөрүнүн көргөн-билгенин балдарга үйрөтүп келишкен. Бул тууралуу Т. Касымбеков « Сынган кылыч»  китебинде: «…Үйүнөн «балдарга барайынчы» деп чыккан. Чын эле башыгып жаткандар алды  он алты, арты он экидеги, эсеби эки онбашы, бир өңчөй өспүрүмдөр. Башчы Эшим.

Балдар элтейип турушат. «Бүгүн не оюн болор экен» деген кыязы. Төрт-беш жашынан  ат  жалына  тырмышкан элдин балдары атка миниш, чабыш, жерден бирдемени илип ала коюш, ат үстүндө чапчылашып калыш дегенге  кыйналбайт, атка байланышкан ар кандай ыкка бат үйрөнөт. Булар  көздөгөнү  кылыч, мылтык, найза ыгы. Ар бири өз оокатын өзү даярдап ичмей. Буга да үйрөтөт, Буга да көнүш ылазын. Не жортуул, не үркүн, тай казан азып чогулуп отуруш жок, кимге ким күймөк? Өзүңө өзүң тың болмогуң эп».

«- Кана…, - деди Бекназар онбашыларга, бу «баштагыла» деген буйругу. Он башылар балдарды эки жаат кылып, «кылыч чабыштан» башташты. Эки жагын тең көздөн өткөрүп, кээ балдардын бырылдап ыйлап калганына жини кычап, кыйкырып тура калып, кээ балдардын өчүгө таймашып, бирин бири чалып урганын сүрөп, күлүп, кээлерин кайра кармаштырып, кийлигишип, тескеп турду Бекназар.

Бу «башыгуу» бул илгертен, кайсы атасы, кайзаманы эсинде калса, ошондон бери делинип айтыла келет. Өтө катаал.

Балдардын аталары: «… башыктырып ал, эти сеники, сөөгү меники…» деп апкелишет, «бер» дешпейт, «ал»  дешет. «Түзүк болсо ана, баатырдын жанында жоого жарар азамат, а түзүк болбосо мына, эщ куру дегенде өз очогуна кожоюн, өз малына эге…» деген мудаты турат» [2, 344-346]. Бул эпизоддун «Манас» үчилтигине таптакыр тиешеси жок болгону менен, биз жогоруда келтирилген үзүндү менен ата-бабаларыбыз илгертеден бери балдарга таалим-тарбия бергенди өзгөчө орунга коюп, чоң маани беришкендигинин далили. Жаш балдардын ата-энелери «элдик педагогдорго» алып келишип, элинин  кызыкчылыгы үчүн балдарынын жаштыгына карабай машыгууларга макулдуктарын беришкен. Мунун бирден-бир себеби болуп, балдар машыгуулардын аркасы менен ар тараптуу жетилип, алардын сырткы күч-кубаты гана эмес, ички дүйнөсү да жаратылыш менен бирдиктүү болуп, гармониялуу өнүгүүгө шарт түзүлгөн. Бул тууралуу  кыргыз элинин чыгаан педагогдору Э.Мамбетакунов жана Т.Сияев «Педагогиканын негиздери» китебинде так аныктама беришкен: «Дене тарбиясы ар бир инсандын туура жетилишине, калыптанышына шарт түзүүгө багытталган. Физиологиялык жактан туура жетилген инсан гана ар тараптан жана гармониялуу өнүгө алат. Дене тарбиясы билим берүү системасындагы тарбиялоонун негизги бөлүктөрүнүн бири.

Дене тарбиясынын туура жана системалуу түрдө жүргүзүлүшү ар бир жаш тарбиялануучунун ар тараптан жана гармониялуу өнүгүшүнө толук шарт түзөт. Азыркы дене тарбиясын жүргүзүүдө улуттук кыймылдуу оюндарды натыйжалуу колдонуу орчундуу маселелердин бири. Себеби, улуттук оюндарды практикага киргизүү менен биринчиден, жащы кыймыл аракеттин активдүү түрлөрүн өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт, экинчиден кыргыз элинин эрктүүлүккө, шамдагайлыкка жана башка ушул сыяктуу тарбиялоосун түздөн-түз ишке ашырууга шарт түзүлөт» [3, 96-98].

Улуттук спорт оюндарын мектептердин программасына  киргизүү тууралуу  жалаң эле дене тарбия кызматкерлери түйшөлбөстөн, бул багытта иш алып барууну өлкөбүздүн педагогдору да сунуштап жатышат. Демек, бул маселени баарылап эртерээк чечкенге аракеттерди кылышыбыз абзел. Улуттук оюндарды жакшылап изилдеп, бир нукка салып алып, бала бакчалардын, мектептердин  окуу программасына киргизип алсак, бул жаатта алга карай чоң кадам таштаган болоор элек. 

Улуттук оюндар аркылуу балдарга тарбия берүүгө болоорун орустун улуу окумуштуусу П.Ф.Лесгафт 19-кылымда эле далилдеп берген. П.Ф.Лесгафттын  педагогикалык дене тарбия системасында оюндар көрүнүктүү орунду ээлешет. Анын «Мектеп жашындагы  балдар үчүн  дене тарбия боюнча  жетектөө» деген  китебинде  оюндарды талдоого  көптөгөн  беттери  арналган болучу. Оюндарды Лесгафт «баланы турмушка даярдай турган көнүгүүлөр» деп түшүндүргөн. «Оюндар – бул жаш балдарды ар кандай ыкмаларды, адаттарды жана салттарды үйрөнүү үчүн пайдаланылуучу кыймыл-аракеттер» деп көрсөтөт.

«Оюндарды дене тарбия сабактарында колдонууда Лесгафт атайын талаптарды койгон болучу: оюндар балдардын күчүнө ылайыктуу жана сабакта керектүү болгондо туура; оюндар акырындык менен өз учурунда татаалданышы керек; оюндардын эрежеси туура пайдаланылып бузулбастан аткарылышы зарыл; оюнду балдар өздөрү уюштуруп, башкарганда гана натыйжалуу болот.

Оюндар машыгуучулардын тартибинин калыптанышын көмөк берет жана  төмөнкүдө көрсөткөндөй  таасирин тийгизет; оюндун эрежеси, жобосу, шаан- шөкөтү окуучулардын мүнөзүндө токтоолукту, чынчылдыкты, тартиптүүлүктү тарбиялайт».

Бул жерде биз орус эли балдарын тарбиялоодо эчак эле улуттук оюндар аркылуу алектенип келишкендигин байкай алабыз. Менин оюмча бүгүнкү күндүн негизги талабы – өсүп келе жаткан муундун келечектеги орду, алардын  жөндөмүнө карата ар кайсы багыттагы тармактар боюнча мыкты адис болушу. Ал эми мыкты адис болуш үчүн бир гана мыкты педагогдун аракеттери жетишсиз болоорун эстен чыгарбашыбыз керек. Педагогдордун арасында деле ар кандай деңгээлдеги адистер бар. Бирөөлөрү теория жагынан күчтүү болсо, бирөөлөр практика жагынан алдына адам салбашы мүмкүн. Мындан сырткары ар бир мугалимдин жан дүйнөсүндөгү умтулуулар, ошол окуучулардын иш-аракеттери менен дал келеби, жокпу, бул да чоң маселе. Окутуу процессинде бир гана окуу программасына басым жазабай, жаңыча кадам таштоо аркылуу, изденүү аркылуу окуучуларга багыт берип, окуучулардын билимин тереңдетүүгө аракеттер жасалышы керек. Бул максатта бизге элдик педагогика жардам бере алат. Ар тараптан калыптанып келе жаткан келечек ээлери болгон жаштарга тарбия берүүдө билим берүү системасында бириндебестен комплекстүү иш-аракеттерге басым жасоо керек. Мамлекеттик стандарттын чегинен чыкпастан, окуу программаларына ылайык, жогору жактан  сабактарды кандай өт десе ошондой өтүп коюп жүрө берсек деле болот. Тилекке каршы, бүгүнкү тапта бизге балдарды тарбиялоодо эч кандай жаңылануунун, изденүүнүн жана жаңылык киргизүүнүн кажети жоктой ой калат. Ырас, «Манастагы» педагогика жаатында иш алып барып жаткан окумуштуулар жок эмес. Алардын көптөгөн баа жеткис иштери бар. Мисалга алсак, «Манас» эпосунун педагогикасы жана аны окутуунун проблемалары жөнүндө А.Э.Измайлов, Т.Байжиев, Т.В.Панкова, С.Байгазиев жана башка окумуштуулар өзүлөрүнүн көптөгөн эмгектерин жазышкан. Академик А.Измайлов «Патриотизм, бир тууган эл, жерди берилип сүйүү идеясы кыргыз эпосу «Манаста» өтө күчтүү берилген. Бул чыгарма турмуштун  чыныгы мектеби, балдарды патриоттуулукка тарбиялоонун кайталангыс каражаты» деген жыйынтыкка келсе, профессорлор М. Рахимова менен Т.Панкова «Манасты» «элдик педагогиканын казынасы» катары аныкташат. Окумуштуу-педагог Советбек Байгазиев: «Манас, Бакай, Кошой, Каныкей – жайынча  гана  адабий  каармандар, образдар эмес, булар  бизге  таалим катары тартууланган мезгил карытпас, көөнөрбөс моралдык жандуу үлгүлөр, жалпы адамзаттык маанидеги  элдин  бийик  адеп-ахлак нормаларынын эстелик символдору» [4, 41] деп белгилейт. Ошол эле учурда, биздин окумуштууларыбыз тарабынан жасалган иштердин көпчүлүгү агартуу тармагында эмгектенип, окуу программаларын түзгөн чиновниктердин көңүл сыртында калып, ал эмгектердин акыбети кайтпай калган учурлар да кездешпей койбойт. Белгилүү адабият сынчысы, педагог-окумуштуу С.Байгазиевдин бул жаатта: ««Манастын»  ички мазмуну,  идеялык, рухани асыл кенчтери жөнүндө кеп кылып жатып, эми аны республиканын мектептеринде, окуу жайларында окутулуш жагдайларына токтолбой кетсек, кебибиз толук болбой калар. Ырас, кийинки убактарда «Манасты» мектептерде окутууга көбүрөөк көңүл бурула баштады. Окуу программаларында улуу дастаныбызга сааттар көбөйтүлдү. Алдыңкы педагогдорубуздун «Манасты» окутуу боюнча жакшынакай табылгалары бар. Уучубуз кур эмес», - деп жазган омоктуу оюу бар. Аны менен таанышканда биз чын эле мамлекет тарабынан «Манас» эпосун элдин кеңири катмарына жайылтууда, окуу жайларында окуу программаларына киргизип, эпостогу улуулуктарды пропагандалоого багыт алган экенбиз. Буюрса бул багытта да алгылыктуу иштер аткарылып жаткан турбайбы деген сыяктуу кубанычтуу ойлор каптайт. Бирок, ошол эле окумуштуу агайыбыз андан  кийинки саптарында «Кыскасын айтканда, сыртынан караганда, «Манасты» окуу жайларында үйрөнүү үчүн жетиштүү окуу-материалдык, окуу-педагогикалык  шарттар бар сыяктанат. Бирок, чын-чынына келгенде көп жумуштар максатка багытталган түрдө, атайын агартуу тармагынын муктаздыктары үчүн иштелген эмес. «Манас» боюнча бүткөрүлгөн далай  иштердин үзүрүн мектеп көргөн жок», [5, 58] - деп, ачуу чындыкты коомчулукка жеткирүүгө аракет жасап отурат. Макалдагы «Сырты жалтырак, ичи калтырак» сымал, бир караган адамга баары  жакшы, телегейи тегиздей сезилгени менен, бул жаатта көп жылдардан бери талыкпастан эмгектенип келе жаткан окумуштуу агайларыбыздын жогорудагыдай сын-пикирлерин кулак кагыш кылып, бул көйгөйдү чечүүнүн үстүндө иш алып барбасак, анда буга чейин жазылып, иликтенип келген далай-далай баалуу кол жазмалар, ой-пикирлер, эмгектер текке кеткендей абалда болуп каларында шек жок.

Адабияттар:

1. Саралаев М., Мотукеев К. Дене тарбия жана спорт тарыхы. – Бишкек, 1995.

2. Касымбеков Т. Сынган кылыч.- Бишкек, 1998.

3. Мамбетакунов Э., Сияев Т. Педагогиканын  негиздери. – Бишкек, 2008.

4. Кыргыз адабияты: 11-класстар үчүн окуу китеби. – Бишкек, 2000.

5. Байгазиев С. Улуу «Манас» - улутубуздун дил жана тил бешиги. – Бишкек, 1995.

Рецензент: ф.и.к., доцент Чоробаева Н.А.


 

 

ФИЛОЛОГИЯ. ФИЛОСОФИЯ

 

Бекжан кызы Ч.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун учурдагы абалы, көйгөйү жана аны мындан ары өнүктүрүүнүн багыттары

 


Мамлекеттик бийликтин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын функцияларын так бөлүштүрүү, туруктуу экономикалык базасын түзүү жана муниципиалдык менчикти натыйжалуу башкаруу, жергиликтүү проблемаларды чечүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүү маселелери толук чечилген жок.

Кыргыз Республикасынын өкмөтү туруктуу жана стабилдүү мамлекеттик башкарууну түзүү,  иштин натыйжасы үчүн жоопкерчиликти жаратуу боюнча көрүп жаткан чаралар жалпы мамлекеттик кызыкчылыктарды эске алуу менен муниципиалдык башкарууну талап кылуусу керек.  Бул социалдык жана экономикалык өнүктүрүү маселелерин чечүүдө, региондук программаларды ишке ашырууда жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен өз  ара  байланышта иштешүүдө райондук деңгээлдеги мамлекеттик башкаруу органдарынын ишинин уюштурулушу жаңыча мазмунду талап кылат.  Бүгүнкү күндө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары элге көрсөтүүчү кызматтардын көпчүлүгү канааттандырбайт. Буга  муниципиалдык кызматтарды көрсөтүүнүн эрежелеринде жана жол-жоболорунда бирдиктүү тутумдун жоктугу, айрым кызматтарга негизсиз эле акы алуу, аныкталган бирдиктүү талаптардын жоктугу себеп болууда. Бир кайрылуу менен эле ар кыл кызматтарды бир жерден алууну камсыз кылуучу заманбап технологиялар жетишерлик пайдаланылбайт [1, 6].

Жергиликтүү көйгөйлөрдү чечүү үчүн жоопкерчилик принциптерин ишке ашырууга көнүл бөлүп,  жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызмат адамдарына ишенбестик көрсөтүү механизмин иштеп чыгуу керек. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары коомдук көйгөйлөрдү,  айрыкча муниципиалдык ресурстарды, жайыттарды, жерлерди, сугат сууну, менчикти, жергиликтүү бюджетти бөлүштүрүү жана пайдалануу маселелерин азыркы күндө ачык чече бербейт. Анткени жергиликтүү коомчулуктардын ролу жана жоопкерчилиги жетиштүү эмес, мунун себеби, жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндө билим жетишсиз.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын негизги түзүүчү ресурстук базасы болуп кыймылсыз мүлк объектилери, жер, жергиликтүү жаратылыш ресурстары сыяктуу муниципиалдык менчик эсептелет. Бирок колдо болгон жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу жана ар ким өзүнүн аймагын өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу зарылдыгын бардык эле жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана алардын кызмат адамдары түшүнө беришпейт.  Андыктан бул башкаруу органдарынын экономикалык иши негизинен аймактагы турак-жай-коммуналдык чарбаны жана жашоо-тиричиликтин иштешин камсыздоого байланышкан. Бул жергиликтүү башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатууда өзгөчө роль жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына, айрыкча ортоңку деңгээлдеги кадрларды тандоого, аларды өстүрүүгө жана кесиптик жактан дайыма өркүндөтүүгө, кадрлар резервин түзүү жана муниципиалдык кызматтагы кадрларды өз ара ротациялоо механизмдерин түзүүгө бөлүнүшү керек. Учурда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кадрларынын билиминин жана тажрыйбасынын деңгээлдерин жакшыртууга муктажпыз. Бул орган ак ниет башкарууну жана кызматтык этиканы туу туткан кесипкөй кадрларга муктаж. Акырындап дотациялык аймактарды кыскартуу менен жер- жерлердеги бюджеттик саясат өнүгүүгө багытталышы керек. Бюджеттик, салык жана башка өбөлгөлөө механизмдери аркылуу жергиликтүү өз алдынча башкаруубуздун ички финансылык ресурстарын издөө мүмкүнчүлүктөрүн каращтыруубуз зарыл. Калкка мамлекеттик кызмат көрсөтүүдө бирдиктүү, түщүнүктүү жана сапаттуу тутумдун жоктугу көйгөй боюнча кала берүүдө. Мамлекеттик кызматчыларга түрткү берүү тутуму иштелип чыккан эмес, ошондуктан коррупциянын жогорку деңгээли сакталып калууда. Жергиликтүү өнүгүүнүн маанилүү маселелеринин ичинде жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын функциялык жана ресурстук алсыздыгы ошол бойдон калууда.

2012-2013-жылдар аралыгында Ош жана Нарын облустарынын алыскы айылдык аймактарында Кыргызстандын тоолуу региондорундагы жамааттардын өнүгүүсүн колдоо программасы (мындан ары – MSDSPKG Коомдук фонду), Ага-Хан фондунун демилгеси тарабынан ишке ашырылган. Бир караганда долбоордун милдети ашкере эле стандарттуу көрүнөт. Бул муниципалитеттерге өнүгүү стратегиясын иштеп чыгууга жана ишке ашырууга жардам берүү [1, 28]. Акыркы жылдары Кыргызстанда жергиликтүү өз алдынча башкаруунун деңгээлинде өтө көп сандагы түрдүү стратегиялар иштелип чыкканын, атүгүл мындай стратегиялар ондоп саналган аймактар да бар экенин эксперттер жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызматкерлери жакшы билет. Көпчүлүк жерлерде өнүгүү стратегиялары кагаз бетинде пландар бойдон кала берип, жамааттар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары аларды иш-аракеттер үчүн колдонмо катары кабыл албайт. Бул жергиликүү жамааттар үчүн чоң көйгөй, анткени стратегиялык пландарды аткаруу жөндөмдүүлүгү – бул муниципиалдык башкаруунун өтө маанилүү бөлүгү. Ансыз жергиликтүү өз алдынча башкарууну ишке ашты деп эсептөөгө болбойт. Мунун баары кагаз бетинде жакшы көрүнөт. Анда эмне үчүн натыйжада адамдардын турмуш-шарты оңолбой келатат? Мисалы, эмгек, жумуштуулук жана жаштардын райондук бөлүмчөсүнүн ишмердүүлүгү жарандардын чыныгы керектөөлөрүн чагылдырбайт, жумушсуздуктун деңгээлин азайтууга, эмгек маселелери боюнча кызыкчылыктарды коргоого таасирин тийгизбейт, ал эми жаштар менен иш алып баруу боюнча методология жокко эсе. Жумушсуздук боюнча жөлөкпулдун өтө аз көлөмү, каттоого тургузуудагы кыйынчылыктар жумушсуздарды социалдык жактан колдоо боюнча өлкөнүн жалпы саясатынын беделин кетирүүдө. Мамлекеттик аймактык органдардын ишиндеги төмөн натыйжалуулук Каржы, Өзгөчө кырдаалдар, Маданият министрликтеринин ж.б.  райондук бөлүмдөрүнүн ишинде да байкалат. Көкөйгө тийген көйгөйлөрдүн бири – таза жана сугат сууга жеткиликтүүлүк, таштанды чыгаруу, жолдорду оңдоо жана каналдарды / арыктарды тазалоо, маданий өнүгүү, жаштардын бош убакытты өткөрүүсү ж.б. маселелерди, ошондой эле жергиликтүү маанидеги маселелерге кирбеген социалдык маселелерди биз өзүбүз көтөрүп чыгышыбыз керек. Ал эми экономикабыз жакшы оңолмоюнча, мынча каражатты мамлекет таба албайт. Экономика оңолсун, каражат топтолсун, анан турмуш-тиричилик шартты жакшырта баштайбыз деп күтүп отура бергенде, көп нерседен такыр кол жууп калганы турабыз.

Жогоруда белгиленип кеткендей, азыркы этаптын башкы маселеси бүткүл элди көтөрүү болуп эсептелет. Бул өтө татаал милдетти аткаруунун жолу кандай болуш керек, ишти эмнеден баштоо зарыл, элибиздин көңүлүн кайсыл маселеге биринчи иретте бурушубуз керек? Менимче, биз ишти улуттук мамлекетибиздин угуту болгон кыргыз элинин рухий байлыгын, улуттук этикалык маданиятын, асыл наркын, адеп-ахлагын калыбына келтирүү маселесинен баштасак туура болгону жатат [2, 15]. Ошондуктан, эгер биз мыйзам аркылуу республикабыздын региондорунун шартына ылайыкталган жергиликтүү салыктардын жана жыйымдардын түрлөрүн киргизбесек, жергиликтүү өз алдынча башкаруунун жакшылыктуу бюджети болбойт, реформаларыбыз ылдый жактан колдоого ээ болбой калат. Мындай шартта жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүү, жергиликтүү калктын турмуш-тиричилик шартын жакшыртуу жөнүндөгү асыл ой-максаттарыбыз кагаз жүзүндө гана кала берери шексиз.

Адабияттар:

1. Муниципалитет. Илимий-популярдуу журнал. 2013, декабрь, №12.

2. Кыргыз Республикасынын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызматкерлеринин күндөлүк китепчеси. 1-бөлүк. – Бишкек, 1997, июль.

Рецензент: ф.и.д., проф.м.а. Сыдыков Ж.С.


 

Жантаев А.С.

Чыгыш маданиятындагы аксиологиялык идеялар

 


Аннотация

Макалада чыгыш маданиятындагы аксиологиялык идеялар, алардын улуттук баалуулуктарыбызды аныктоого көмөгү тууралуу сөз болот.

Аннотация

В статье речь идет об аксиологических идеях в восточной культуре, об их содействии в определении наших национальных ценностей. 

Бүгүнкү күндө коомдук-гуманитардык илимдерде баалуулуктук негиздеги пайдубалдуу изилдөөлөрдү жүргүзүү учурдун талабы болуп турат. Бул улуттук баалуулуктарыбызды, анын ичинде көркөм дөөлөттөрүбүздү аныктап-тактап алуу үчүн зарыл. Аталган ишти натыйжалуу аткаруу үчүн бизге дүйнөлүк аксиологиялык акыл-ой кенчи жардамга келет. Биз бул эмгегибизде байыркы чыгыш маданиятындагы баалуулуктук идеялар жөнүндө кеп кылабыз.

Байыркы индиялык мектептердин философиясы ички аксиологиялуулугу жана практикалык багытталгандыгы менен айырмаланышат: бардык системалар философияны практикалык зарылдык катары карашат да, жашоону кантип жакшылап жөнгө салуу керектигин түшүнүү үчүн аны аздектешет. Болмушту азап чегүү, туруксуздук тепчип өтөөрү тууралуу ырастоодон чыгып, тынчтык, түбөлүктүүлүк, кыймылсыздык менен, адамды ушул жакка жетелегендер менен байланыштуунун баары баалуу деп бекемделет. Ортодоксалдуу (кудайга ишенген) мектептер жыргалчылыктын булагы жана жападан жалгыз мүмкүнчүлүгү катары обүективдүү жана субүективдүү руханий башталманы (Брахман-Атман) аныкташып, сансарадан (кайра туулуудан) жана кармадан (тагдыр маңдайга жазгандан) куткарууга алпаруучу бийик баалуулукту дүйнөнү туура көрүүдөн, ошондой эле теориялык билимди практика менен толуктоочу самьямага (өзүн көзөмөлдөөгө) жетишүүдөн көрүшөт. Мында баалуулуктар катары тышкы үстөмдүк алууга жол берүүчү, адамды объектилер дүйнөсүндө чыңдоочу жыргалчылыктар эмес, адамга ички болмуштун үстүнөн бийлик берүүчү, анын материалдык реалдуулуктан көз карандылыгын бузуучу жыргалчылыктар чыгышат.

Индиялык дүйнөкөрүмдүн өзгөчө белгиси өмүрдүн өзүнүн баалуулугунун «жоктугу» болуп саналат, бул бирок зордук кылбоо касамдарын (ахимса) орнотууга каршы келбейт. Бирок өмүргө зыян келтирүүдөн кармануу мында себеп катары өмүргө көмөктөшүү менен гүлдөтүүгө эмес, өзүмдүк адептик жетилгендикке умтулууга ээ болот. Көпчүлүк мектептер ырасташкан бийик баалуулуктар жакшылык (дхарма), реалдуулукту туура түшүнүү же билүү (видья) жана кутулуу (мокша – нирвана) болушат. Жакшылык аскезанын (кечилдиктин) чоң же кичине даражасы жана бардык тирүү жандыктарга боор тартуу катары чыгат. Жалпысынан бардык индиялык мектептер үчүн мүнөздүү болгон билимдин баалуулугу түрдүүчө түшүндүрмөлөнөт. Эгерде ньяя мектеби үчүн билим баарыдан мурда болмушту интеллектуалдык-логикалык аңдап-туюу менен байланышса, анда веданта үчүн ал сарамжалдуу-эмпирикалык усулдарды жокко чыгарат да, жеке болмуштан абсолюттукка сүңгүү катары аныкталат (акыл, антах-карана өзүнөн өзү билбестиктин, авидьянын, жемиши болуп саналат). Буддизм билимди реалдуулукту дуалдуу эмес көрүү жана Дхамма теориясы аркылуу кутулуу менен байланыштырат. Будда өңдүү Дхамманы көрүү болмушту тепчип өткөн себептик-натыйжалык байланышты көрүүнү (пратитья-самутпада) туюнтат: «Ким Дхамманы көрсө – ал себептик байланышты көрөт» [4, 137-б.]. Буддизмдин өзгөчөлүгү инсандын баалуулугун, анын индивидуалдуу маанисин тануу болуп саналат, ошол эле маалда аң-сезимдин өзүнүн уникалдуулугун кабыл алуудан кутулуусу Будданын жолун басып өтүүнүн зарыл этабы катары каралат. «Дхаммапада» буддисттик трактаты маанилүү жыргалчылыктар катары төрт дхамманы: өмүрдү, сулуулукту, бакытты жана күчтү аныктайт, бирок заттардын акыйкаттуу табиятын билүү, бейгамдык жана бейкумардык өлчөөсүз жогору бааланат: «Биз абдан бактылуу жашайбыз, зарыккандардын арасындагы зарыкпагандар... Биз бактылуу жашайбыз, эч нерсебиз жок болсо да... Кумардан чоң от жок; жек көрүүдөн чоң кырсык жок; денеден чоң бактысыздык жок; тынчтыкка теңдеш бакыт жок» [1, 444-б.]. Муну менен бирге билим индиялык философияда түпкү баалуулук эмес, кутулууга жетишүү үчүн каражат катары чыгат. Мындан келди, эң бийик баалуулук мокша, жыргалчылык (ананда), же нирвана, абсолюттук тынчтык катары аныкталуучу азап-тозоксуз, сансарасыз жана кармасыз изделип келаткан болмуш болуп чыгат. Индиялык классикалык адабиятта – Упанишадаларда жана Махабхаратада баалуулуктар деп жакшылык, акылмандык, сүйүү, сулуулук, өмүр ырасталат, бул карапайым дүйнөкөрүмдө «тышкы» материалдык жана «ички» руханий жыргалчылыктар кыйла тыгыз байланышта болушарын жана чырмалышып кетишерин күбөлөндүрөт. Жалпысынан индиялык дүйнөкөрүм терең аксиологиялуу, анткени сөзсүз болуучу, жападан жалгыз мүмкүнчүлүк катары жасалуучу адам дараметин ишке ашыруу багытында ээрчүүнү караштырат. Өмүрдү азаптардын агымы катары кабыл алуу адамдын реалдуулукту руханий маанилүү максаттарга багынтуу аракетинин баарын баалуулукка каныктырат.

Ал эми байыркы кытайлык аксиология эки башкы салттын – даосизмдин жана конфуцийчиликтин өнүгүүсү менен байланышкан, алардын ар бири адам менен дүйнөнүн бүтүндүктүү гармониялуу болмушунун баалуулугун өз бетинче негиздеген. Даосизмде онтология  Дао жана дэ түшүнүктөрүнүн бирге аракеттенүүсү аркылуу терең этикалык жана аксиологиялык түшүндүрмөгө ээ болот: «Дао заттарды туудурат, дэ аларды азыктандырат... Дао урматталат, дэ бааланат, анткени алар буйруктарды беришпейт, табигыйлыкты ээрчишет» [3, 129-130-бб.]. Даонун баалуулугу – бул боштуктун баалуулугу, ал болмушка маани берет жана заттарды жыргалчылык үчүн колдонуу мүмкүндүгүн берет. Даонун кынтыксыздыгы анын чектелбегенинде, карама-каршылыксыздыгында. Эмне карама-каршылыкка ээ болсо, ал алсыздыгын жана шарттуулугун байкатат. Бул адептик сапаттарга да, материалдык жана эстетикалык баалуулуктарга да тийиштүү: «Улуу Жол – Дао зыян тартты да, гумандуулук менен адилеттик чыга келди, акылмандык улуу жалган барда байкалат» [2, 228-б.]. Ошондуктан даос салтында бакытты издөө «адашуу» жана куру убара катары бааланат. Баалуулуктар салыштырмалуу, анткени өз карама-каршылыктарын жаратышат, ошондуктан өтө акылмандардын жолу болмуш катары чектелбегендин чегине сүңгүү менен байланышкан. Жүрүм-турумдун идеалдуу модели аракетсиздик же заттардын ченемин бузбаган ишмердүүлүк (у-вэй) катары бааланат да Дао менен жоготулган гармонияга, аны менен бирге өлбөстүккө (сянь) алпарат: «Ошондуктан көрсөтөмүн, эмне кутулууга алпарарын: Табигый жөнөкөйлүктү карагыла, баштапкы курулгандыкты кучактагыла. Өзүн сүйүүнү чектегиле, кумарларды жок кылгыла, Асман алды үчүн Өрөөнгө айланып, сен ошол түбөлүк ээ болгонуңдан айрылбайсың. Анан сен наристе абалына кайра кайтасың. Ошондо сен Асман алды үчүн алмашкыс үлгүгө айланасың» [2, 229-230-бб.]. Даосизмдин аксиологиясы индиялык, өзгөчө буддисттик салт менен баарынан көбүрөөк үндөшөт, бул дзэн (чань) окуусунда өзүнүн реалдуу ишке ашуусун тапкан. Муну менен бирге ал өз бөтөнчөлүгүнө да ээ. Алсак, индиялык салтта ырасталуучу денелик жашоону терс болмуш катары баалоодон жана аны жеңүү жолдорун издөөдөн айырмаланып, даосизм табияттык башталманы инсандын энергетикалык негиздемеси катары карайт. Денелик жашоо руханий жашоо менен ажырагыс катары каралат (инь-янь), бул өмүрдүн баалуулугун жан менен дененин биримдиги катары болжойт да, узак жашоо же өлбөстүк доктринасында берилет. Өмүрдүн баалуулугу – мында дүйнө менен адамдын табигый, табияттык, өз бетинче жашоосунун баалуулугунун көрүнүшү, мына ошондуктан тынчтык, аракетсиздик, сатори Даонун маңызына сүңгүү катары өчүү, нирвана, жарыктануу буддисттик түшүнүктөрүнүн толук аналогдору боло алышпайт.

Европалык жана мусулмандык аксиологияга көбүрөөк даражада чукул келген конфуцийчилик аксиология да өзүнүн өзгөчөлүктөрүнө ээ. Конфуций жана анын жолун жолдоочулар адамдардын социалдык организмдин ичинде гармониялуу биригүүсүн орнотууга чакырылган адептик баалуулуктарды, сапаттарды иштеп чыгуу жана негиздөө менен алектенишкен. «Тарых китебинде» («Шу цзин») жана «Ой толгоолор менен маектерде» («Лунь юй») узак өмүр, дени сактык, рухтун тынчтыгы, «пакизалыкты сүйүү», «тынч өлүү» өңдүү бакыттын көрүнүштөрү белгиленет. Бакыттын ушундай вариантына жетүүгө «асылзаада адам» (цюань-цзы) ээ болууга тийиш болгон негизги сапаттар: адамды сүйүү (жэнь), урматтоо (сяо), адилеттүүлүк (и), тартипке, каадага баш ийүү (ли), тарбиялуулук (вэнь), окумалдык, даанышмандык (чжи) көмөктөшүүгө чакырылган. Асылдык бул жерде сонундук катары бааланат да, жүрүм-турумдун этикалык ченемдери эстетикалык боёкко ээ болот. Конфуций изгиликтерди «сонун сапаттар» деп атайт: «Асылзаада адам жакшылыкта сарамжалдуу; эмгекке мажбурлап кыжырыңды келтирбейт; каалоосунда ач көз эмес; улуулугуна текеберленбейт; урмат-сый чакырып, каардуу эмес» [3, 174-б.]. Баалуулук түшүнүгү мында даостук жана байыркы индиялык адабияттардагыдай эле, философиялык категория катары эмес, кадимки маанисинде колдонулат, бирок конфуцийчиликте философиялык жана этикалык маселелердин коюлушунун өзү аксиологиялык терең мазмунга ээ.

Ошентип, чакан талдоодон көрүнгөндөй, чыгыш маданиятында олуттуу баалуулуктук идеялар орун алган. Алар күнү бүгүн да жашап келет. Ал идеяларды биз күн чыгыш адабиятынын каалаган чыгармасынан таба алабыз. Биздин улуттук адабиятыбыздын нукура көркөм баалуулуктук касиетке ээ туундуларын аныктоо үчүн аталган идеялар кызмат кыла алышат. 

Адабияттар:

1. Библиотека всемирной литературы. Т.1., Поэзия и проза Древнего Востока. – Москва: 1973.

2. Дао дэ цзин. Перевод Е.А.Торчинова // Даосизм: опыт историко-религиозного описания. – Спб.: 1998.

3. Древнекитайская философия. – Москва: 1972, Т.1.

4. Чаттерджи С., Датта Д. Индийская философия. – Москва: 1994.

Рецензент: ф.и.д., профессор Садыков А.


 

Жантаев А.С.

Антик маданиятындагы аксиологиялык идеялар

 


Аннотация

Макалада антик маданиятындагы аксиологиялык идеялар, алардын улуттук баалуулуктарыбызды аныктоого көмөгү тууралуу сөз болот.

Аннотация

В статье речь идет об аксиологических идеях в античной культуре, об их содействии в определении наших национальных ценностей. 

Азыркы тапта коомдук-гуманитардык илимдерде баалуулуктук негиздеги пайдубалдуу изилдөөлөрдү жүргүзүү учурдун талабы болуп турат. Бул улуттук баалуулуктарыбызды, анын ичинде көркөм дөөлөттөрүбүздү аныктап-тактап алуу үчүн зарыл. Аталган ишти натыйжалуу аткаруу үчүн бизге дүйнөлүк аксиологиялык акыл-ой кенчи жардамга келет. Биз бул макалада антик маданиятындагы баалуулуктук идеялар жөнүндө кеп кылабыз.

Антик дүйнөсүндө да таза баалуулуктар теориясы түзүлгөн эмес, Хайдеггердин сөзү менен айтканда, «гректер баалоо тууралуу түшүнүккө ээ болушпаган жана баалуулук түшүнүгүн билишпеген» [5, 41-б.]. Бирок гректик ой жүгүртүү үчүн Жакшылык түшүнүгүн болмуштун маңызы менен жуурулуштуруу, ошентип, аксиология менен онтологиянын ажырагыстыгы мүнөздүү болгон. Сократ менен Платондон келаткан бул салт жадаса Гегелге чейинки бүткүл европалык идеалисттик философия үчүн аныктоочу болуп калган.

Жалпысынан антик дүйнө кабылдоосу да терең аксиологиялуу: онтология, гносеология, этика жана эстетика дүйнө менен индивидди өркүндөтүү милдеттерине бириктирилген. Архаиканын дүйнөкөрүмү бүт дүйнөлүк болмушту анын формаларынын бүткүл көп түрдүүлүгүндө кооз, жакшы жана акыйкат катары баалаган. Пифагордун космологиясы буга өзгөчө ачык мисал болот, анда «космос» түшүнүгү дүйнөнү, тартипти, гармонияны гана эмес, кооздукту да туюнтат. Түпкүлүгүндө, бүткүл сократка чейинки философия дүйнөтүзүмдү кооз жана оң болмуш катары баалаган. Сократ гана биринчи жолу кооз, жакшы бөтөнчө болору жана ал өзгөчө баалоону талап кылары жөнүндө идеяны негиздеген. Протагордон, Сократтан жана Платондон баштап, европалык философияга бүткүл болгонду адамзаттык императив менен тең өлчөнчүдөй антропологиялык баалоо идеясы кирген. Классикалык грек философиясында, алсак, Платондо, реалдуу жана идеалдуу болмушту чектөө жүрөт, анда баалуулук Жакшылык, Акыйкаттык, Сулуулук идеяларынын бийик жүзөгө ашуусу катары онтологиялык табияты боюнча идеалдуу обүективдүү реалдуулук болуп саналат. «Филеб» диалогунда Платон «бийик жакшылыкты» - «адамдар менен кудайларда эмне кымбат баалуу» [4, 83-б.] болсо ошону түзгөн баалуулуктардын биринчи классификациясын жаратат. Баалуулуктар иерархиясынын баскычтары төмөнкүлөр болушат: жакшылык; «сонундук, өркөндүүлүк»; «акыл, акыл-эстүүлүк»; жандын өзүнүн касиеттери – билимдер, көркөм өнөрлөр, «туура пикирлер»; «билимдерди жана туюмдарды коштогон жандын ыракаттануулары»; «ыр түзүлүшү». Кооздуктун маңызын Платон «Үлпөттө» баян кылып, аны Сулуулук идеясынын түбөлүктүү, шартсыз, өзгөрүлгүс берилиши катары аныктайт.

Ага Аристотель макул болбойт да, болмуш менен жакшылыктын, болмуш менен кооздуктун теңдештиги зарылдыгын ырастап, Сократка чейинки салтка кайтат. Бирок, акыйкаттык менен «пикирди» айырмалап, Аристотель кооз болуп көрүнгөндүн жана чын эле кооздун чектерин ажыратат. Сократты ээрчип, Аристотель кооздукту максатка ылайыктуу катары негиздөө турумунан чыгат: «Кооздукка жана бейкооздукка карата аракеттер өздөрү эмес, алардын түпкү максаты кандай экени жана алар эмненин урматына жасалгандыгы менен айырмаланышат» [1, 616-б.]. Аристотель жакшылыктардын классификациясын берип жатып, «баалуулук» түшүнүгүн жана аны менен байланышкан «баалануучу», «баалуу» түшүнүктөрүн колдонот: «жакшылыктардын бирлери баалануучу, башкалары – макталуучу заттарга, үчүнчүлөрү – мүмкүнчүлүктөргө тийиштүү. Мен баалануучу деп кудайлык, эң мыкты жакшылыкты, мисалы, жанды, акылды, эмне баштапкы, түпкү болсо ошону жана ал өңдүүнү атаймын. Анан да баалануучу – бул урматталуучу, так ушул өңдүү заттарды бардыгы сыйлашат» [3, 300-б.]. Ошентип, Аристотелдин философиясында баалуулуктар болмуштун башаты катары чыгып, онтологиялык негиздеме алышат. Муну менен бирге, ал үчүн баалуу – бул заттардан тышкары өз алдынча жашоого ээ болбогон жана ошондуктан реалдуу жана идеалдуу болмуш түшүнүктөрүн чукулдаткан түпмаңыз.

Индивидуалдуу жеке болмушка кызыгуу эллинизм доорунда күч алган да, баалуулуктарды субъективисттик жана релятивисттик чечмелөөнүн өнүгүүсүнө көмөктөшкөн. Кинизмдин тарапкерлери биринчи болуп коомдо үстөм абалдагы баалуулуктарды кайра баалоо аракетин кылышкан. Алар баалуулуктардын объективдүүлүгүн эмес, идеалдуу жана эң мыкты катары бузулгустугун четке кагышкан. Антисфен бийик жакшылык бактылуу болуу үчүн жетиштүү изгилик болуп саналат деп ырастаган. Диоген Синоптук коомдо урматталган жакшылыктардын салыштырмалуулугун көрсөтүп, ыракаттанууну теңсинбөөнүн өзүнөн ыракаттануу издөөнү сунуштаган да, изгиликти бардык жандууга тийиштүү табигыйлык менен жөнөкөйлүктү ээрчүүдөн көргөн. Стоиктердин окуусунда да баалуулуктар көйгөйү борбордук маселелердин бири болгон. Алсак, Диоген Лаэрттик минтип жазган, «баалуулук, биринчиден, ар кандай жакшылыкка тийиштүү макулдашылган жашоого көмөктөшүү; экинчиден, табиятка ылайык жашоого  көмөктөшүүчү кандайдыр бир ортомчулук же пайда; үчүнчүдөн – товардын алмашуу наркы... Артыкчылыктуусу – бул эмне баалуулукка ээ болсо ошол, мисалы, шык-жөндөм, көркөм өнөр, өркүндөө жана ушул өңдүү жандын касиеттери, же өмүр, ден соолук, күч, байгерлик, өркөндүүлүк, байлык, даңк, тектүүлүк жана башка өңдүү денелик касиеттер» [2, 235-236-бб.]. Ошентип, стоицизмде баалуулук объективдүүлүк, жалпыга бирдей маанилүүлүк жана пайдалуулук менен тыгыз байланышкан.

Плотиндин окуусунда бийик баалуулук болуп Бүтүндүк чыгат, ансыз сулуулук да, сүйүү да, акыйкаттык да мүмкүн эмес. Бирок Бүтүндүктүн өзү оң мүнөздөмөлөргө ээ эмес болуп түшүндүрүлөт, ал таанылгыс жана өзүндө айырмаларды камтыбайт. Жалпысынан антик дүйнөсү баары үчүн бирдей маанилүү акыл-эстүүлүк, жакшыны, акыйкатты ээрчүү принциптерине артыкчылык бергени менен айырмаланат. Ошол эле маалда так ушул доордо башка маселелер менен катар баалуулуктар дүйнөсүн түшүнүүдө да субъективизм менен индивидуализмдин (Протагор менен софисттерден эпикурчуларга, скептиктерге жана киниктерге чейин) орун-очок алуу тенденциялары жаралат.

Ошентип, кыскача талдоодон көрүнгөндөй, антик маданиятында олуттуу баалуулуктук идеялар орун алган. Ал идеяларды биз антик адабиятынын үлгүлөрүнөн каалашыбызча таба алабыз. Алар биздин улуттук адабиятыбыздын нукура көркөм баалуулуктук касиетке ээ туундуларын аныктоо үчүн кызмат кыла алышат. 

Адабияттар:

1. Аристотель. Соч. в 4-х т. Т.4. – Москва, 1976.

2. Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. – Москва, 1975.

3. Лосев А.Ф. История античной эстетики. Аристотель и поздняя классика. – Москва, 1975.

4. Платон. Соч В 3-х т. – Москва, 1971: Ч.1.

5. Хайдеггер М. Положение об основании. – Санкт-Петербург, 2000

Рецензент: ф.и.д., профессор Садыков А.


 

Жолдубаева А.

ДВА ГЕРОЯ В РАЗНЫХ ВАРИАЦИЯХ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Ч.АЙТМАТОВА «ЛИЦОМ К ЛИЦУ» И В.РАСПУТИНА «ЖИВИ И ПОМНИ»

 


Аннотация

В статье рассматриваются сходства в произведениях великого писателя Ч.Айтматова и известного русского писателя В.Распутина. Два героя в разных вариациях являют один тип: человека замкнутого на своем «я», стремящегося выжить, продлиться любой ценой, с неразвитым чувством общего долга.

Осуждая дезертирство как предательство своего народа Ч.Айтматов и В.Распутин разобрались в обстоятельствах, толкающих человека на это преступление, в его побудительных мотивах.

Ключевые слова: Айтматов, Распутин, повесть, психология героя, крах души.

В первое тысячелетие кыргызы дали миру эпос «Манас», во второе – эпического писателя Чингиза Айтматова.

Творчество Айтматова формировалось и развивалось в тесной связи с устно-поэтической кыргызской традицией, с одной стороны, и под сильнейшим влиянием русской классической и советской литературы – с другой. Он писал свои произведения и на кыргызском, и на русском языках. Оба  они для него родные, оба – «голос души».

В повести В.Распутина «Живи и помни» и в повести Ч.Айтматова «Лицом к лицу» есть сходства. Два героя в разных вариациях являют один тип: человека эгоистически замкнутого на своем «я», стремящегося выжить, продлиться любой ценой, человека с ослабленными социальными связями, неразвитым чувством общего долга. В той ситуации, в которую они ставят себя, их изгойство оказывается полным. Единственная душа, которой они открываются и которой проникают, оказывается ни мать, ни отец, а жена. И это закономерно. Через родителей сын и дочь связываются с родовой, уходящей в толпу прошлого вертикалью жизни, с предками, историей, народными нравственными представлениями о добре и зле. Распутинский Андрей Гуськов не только не открывается отцу, но с угрозами и проклятиями заклинает  Настену,  ни под каким видом никому его не выдавать, и прежде всего родителям.

Исмаил, герой повести «Лицом к лицу» грозно внушает своей Сейде: «Если даже отец мой подымается из могилы, и ему не доверяй! Слышишь?» В единственно внятной этим героям естественно-природной, «животной» системе ценностей жена ощущается как некое натуральное дополнение к ним самим, составляющее с ними «плоть едина». Только маленький семейный очажок чудится гаванью спасения в чуждом, несущем угрозу их жизни мире. Этот очажок включает и ребенка как биологическое продолжение.

Действие в двух повестях происходит в одном из отдаленных сельских мест; реакция жен, простых деревенских женщин, оказывается близкой: они считают себя неотрываемо причастными к судьбе мужа, добровольно берут на себя часть его тяжкого груза, помогают им укрыться и выжить. Именно через них проходит драматический, с разной степенью остроты переживаемый разрыв между той большой правдой, которой живут их односельчане и вся страна, и долгом перед мужем. В конечном итоге все они не выдерживают этого разрыва, так  или иначе их решающий выбор продиктован внутренним отказом от того человека, в кого превратили себя их мужья. Каждую из них ждет своя трагедия, жалкая или героическая.

Героиня Айтматова Сейде живет в затерянном в горах аиле, война для нее происходит в каких-то неведомых, чужих краях. Однако и в ней есть и вина, и стыд перед своими земляками, которые не бегут от общей беды, гибнут на фронте, остаются вдовами и сиротами. Но эти чувства в ней все же приглушены, главное для нее – сберечь мужа для семьи, уйти с ним в безопасное место. И вот даже в такой слепо и упрямо преданной своему супругу женщине происходит резкий, всю ее потрясший переворот, когда она узнает, что это он, ее Исмаил покусился на единственную кормилицу малолетних сирот, убил их корову. (Близкая деталь у Распутина – убийство Андреем теленка знаменует переход им предела, окончательный слом в его душе). Всепоглощающий импульс – только для себя и о себе! – оборачивается и в ее глазах подлостью против близких, против народа, ставит для нее Исмаила вне человечества, и она сама, поседев за ночь, наводит людей на убежище мужа.

У героини Распутина Настены два выбора. С одной стороны – ее деревня, малая община, за которой стоит большая Родина, мир людей, их ценности, понятия добра и зла, с другой – ее муж, с которым она составляет нераздельную физическую и нравственную единицу. Но отделиться от близкого человека в момент его испытаний, она не может. Это совсем надо не иметь сердца. Тем более что чувствует она и свою долю вины в преступном повороте жизни мужа: «Верила и Настена, что в судьбе Андрея, с тех пор как ушел он из дому, каким-то краем есть и ее участие. Верила и боялась, что жила она, наверное, для себя, думала о себе и ждала его только для себя, одной себя».

Страдание, страх и обида присуща главным героям – Андрею и Исмаилу. Андрей и Исмаил – искалеченные души, жертвы своего характера, своего отношения к жизни, своего «выбора», погубившего самого себя. Но они же и жертвы, жалкие жертвы войны. Протест двух героев войны проходит через всю повесть, через эмоциональные всплески напряженно чувствующих героев. И для героев Айтматова и для героев Распутина война является «посторонней» силой, какой-то страшной карой, обрушившейся на их головы. Сколько раз мучительно прокручивалось в душе героев: не будь войны, жили бы они, как все, справляли  дело жизни человеческой, трудились, радовались, рожали и растили детей.

У отвоевавшего три года Андрея образовалась своя память «злей и сильней тех  взволнованных, облитых нежностью воспоминаний мирного времени», которым предается Настена: они меркнут перед тем страшным опытом, который вдвинула в сознание Андрея война. Конечно, всего перевидал Андрей на войне. Но тут как-то особо затмилась для него человеческая мера войны, она обернулась какой-то жестокой и нелепой железной машиной. Здесь Андрей был тяжело ранен, и, возможно, это потрясшее сознание, впечатление от бесчеловечного лика войны дало «смелость» Андрею на первое решительное движение, повлекшее его после госпиталя не обратно на войну, а к дому, к убежищу на берегу Ангары. На деле такое заботящееся лишь о себе инстинктивное бегство Андрея и Исмаила означало как раз предательство тех сил, которые в своем предельном напряжении стремились пресечь эту машину войны, ужаснувшую и душевно травмировавших героев.

Ч.Айтматов открыл новые возможности психологического анализа в литературе. Это показано в новых главах повести «Лицом к лицу». Раскрывая внутренний мир своих героев, он мастерски оперирует выразительной деталью, в которой изобразительность сочетается с глубокой психологической характерностью.

Психология героя раскрывается во всей ее многослойности. Психология личности – это есть истинное художественное открытие Ч.Айтматова. Художественное зрение киргизского писателя охватывает весь мир личности.

Валентин Распутин исследует внутренний мир своих героев, и мельчайшие изменения, и качественные сдвиги в нем, распутывает сложный клубок их психологии в той совершенно особой, экстремальной ситуации, ситуации на разрыв человеческого существа, которая создавалась в «Живи и помни».

Авторы двух повестей «Лицом к лицу» и «Живи и помни» как бы сливаются со своими героями и вместе с ними  находят самые выразительные слова для передачи их переживаний. Образное и лексическое воплощение этих состояний Ч.Айтматов и В.Распутин черпают из мира понятий, бытового обихода, опыта героев. Это и создает особую убедительность и цельность художественной ткани повестей.

В новых главах повести «Лицом к лицу» Айтматов учел опыт в разработке темы дезертирства, накопленный со времени первого издания повести. И прежде всего, повесть В.Распутина «Живи и помни». Одни дезертируют из убеждения, что люди не должны убивать друг друга, другие – ради спасения собственной жизни, третьи – ради личной свободы.

Развитием событий, новыми штрихами образов героев Айтматов как бы подготавливает финал произведения – смерть матери дезертира. Для Исмаила это большая утрата. Писатель убедительно изображает безмерную печаль, беспредельное горе, которое охватывает его героя. Он знает, что мать мучительно беспокоилась о будущем своего сына. И ему невыносимо стыдно, что он перед ее кончиной не оказался рядом, не выслушал ее предсмертного наказа, не бросил в могилу горсть земли, отдав последний сыновний долг. Бродя среди гор, он чувствует, что преступил перед совестью и получил моральный жизненный удар, понимает, что, то жалкое существование, которое он в одиночестве влачит, равносильно смерти. Этот эпизод свидетельствует о пробуждении у героя человеческих чувств, об осознании им своих ошибок. И мастерство писателя здесь – в целостном, неделимом показе духовного мира героя, постижении им жизни.

Во время похорон матери Исмаил, разрываясь душой, наблюдает за процессией, затаившись невдалеке от кладбища. Его беспокоит вопрос: Почему родной сын не может бросить горсть земли в могилу матери?! Этот эпизод глубоко психологичен, насыщен острым драматизмом. Героя буквально терзают противоречивые, взаимоисключающие мысли. Преклонится ли он перед телом усопшей, тем самым раскрыв себя как дезертира, или же, поддавшись трусости, скроется в горах? Совесть становится в этом эпизоде мерилом справедливости и предательства, целомудрия и мерзости. Через суд совести Айтматов проводит личную судьбу Исмаила от простого к сложному, от конкретного к общему. Эгоизм и жестокосердие Исмаила гасит в нем человеческое достоинство постепенно, не сразу: иногда совесть все же мерцает в его душе.

Дополнения во втором варианте повести «Лицом к лицу» - сложные психологические и острые драматические события, инновации в системе образов, новые пейзажные зарисовки – поднимают идейно-художественный уровень повести на новую высоту. По-новому акцентирует Айтматов и центральную проблему произведения, иначе разрешая его центральный конфликт. Главная мысль автора сосредотачивается на вопросе нравственном.

А именно: себялюбие, черствость, эгоизм человека рано или поздно приводят к краху души.

Осуждая дезертирство как предательство своего народа,  В.Распутин и Ч.Айтматов разобрались в обстоятельствах, толкающих человека на это преступление, в его побудительных мотивах.

«Для писателя нет и не может быть человека конченого. Да, я уверенно говорю: мы должны судить или оправдывать. Или – или… Но не забывать судить, а потом оправдывать: то есть старайся понять, постичь душу человеческую»[1]. В этих словах Валентина Григорьевича Распутина всегда была благая, нравственная роль литературы.

И Айтматов в изображении трагических обстоятельств остается оптимистом – он верит в жизнь, которая всегда найдет себе верное русло в любых испытаниях эпохи.    

    Литература:

1. Акматалиев А. Чынгыз Айтматов. – Бишкек: Бийиктик, 2008.

2. Акматалиев А. Ч.Айтматов и взаимосвязи литератур. – Бишкек: Адабият, 1991.

3. Исенов А. Психологизм современной прозы: на материалах творчества Ч. Айтматова. – Алма-Ата: Жазушы, 1985.

4. Лебедева Л. Повести Ч.Айтматова. – Москва: Художественная литература. 1972.

5. Распутин В. Живу и верю // Комсомольская правда.-1982.-8 авг.

6. Семенова С. Валентин Распутин. – Москва: Советский писатель, 1987.

Рецензент: ф.и.к., доцент Сыдыкова Г.Б.


 

Идирисов С.

КЫЗЫЛ-СУУ КЫРГЫЗДАРЫНЫН АГАРТУУ АЙДЫҢЫ

 


Агартуу айдыңындагы алгачкы аракеттер

Шинжаңда эӊ алгачкы мектеп 1885-жылы Артыштын Экисак айылында ачылган. Агартуу айдыңындагы мындай алгачкы саамалыктын таасири Артыш шаарынын айланасындагы уйгур, кыргыз элдерине эле эмес, бүткүл Шинжаңга кеңири тарап, мектеп ачуу, балдарды жаңы мектепке окутуу демилгеси күчөй баштаган. XX кылымдын башында Кыргызстанда ачыла баштаган жаӊы методдогу мектептерди (“Усули жадид”) [9, 457] ачуу демилгеси 1896-жылдан 1911-жылга чейин Шинжаңга да жеткен. Мындай мектептерди ачуу менен Шинжаңдагы коомчулуктун сабатын ачууга ыңгайлуу өбөлгөлөр түзүлгөн. Мына ушундайча чыгыштан, түндүктөн, батыштан келген жаңы идеялар Шинжаң коомунда бышып жетилип, жаңы доорго өтүү аракетин тездеткен.

1911-жылы Кытай буржуазиясынын жол башчысы Сун Жуңшен Шинхай төңкөрүшүн баштаган. Натыйжада эки миң жылдан ашуун үстөмдүк кылып келген Кытай феодализми талкаланып, Цин империясынын 268 жылдык бийлиги кыйрап, майда буржуазиялык жумурияттар түзүлгөн. 1912-жылы Шинжаңдын Иле, Үрүмчү, Кумул сыяктуу шаарларында эл толкуп, жалпы коомчулук төңкөрүшкө кызуу катышкан. 1917-жылкы Октябрь төңкөрүшүндө жаштар тарабынан “4-май” кыймылы түзүлгөн. Мына ушул сыяктуу бир катар саясий процесстер Кытайдагы аз сандуу улуттардын, алардын ичинде кыргыздардын социалдык жашоосунда, агартуу айдыңында маанилүү ролду ойногон [2, 933].

XX кылымдын 20-жылдарында марксизм-ленинизм идеялары чет өлкөлөрдөн билим алып келген жаштар, шинжаңдык агартуучулар, алдыңкы саптагы соодагерлер аркылуу Кытайдын батыш аймагына кеңири тарай баштаган. Шинжаңдагы жаңы маданий кыймыл агартуу айдыңы жаатында өтө тездик менен өнүккөн. Бул жаңы маданий процесстин шарданында шаарларга жакын жерлердеги кыргыз балдары өз демилгелери менен кытай тилинде билим берген мектептерге (бул мектептерди “ханзу мектеби” жана “шөтан” деп аташкан) кирип окуй башташкан. Чек ара райондордо жашаган кыргыздардын балдары Кыргызстанга келип, бир канча жыл окуп, сабаты ачылган соң кайра барышып, өздөрү жашаган аймактарда демилге көтөрүп, жаңы мектептерди ачышкан. Кыргыз тилинде колдонмолорду түзүшүп, кыргыз тилинде сабак өтө башташкан. Кыргызстандык алгачкы агартуучу Ишеналы Арабай уулунун 1924-жылы түзгөн 27 тамгалуу кыргыз тилинин алипбеси кызыл-суулук кыргыздарга да кеңири тараган. Атүгүл кыргызстандык окутуучулар ал жактагы кыргыздар жашаган аймактарга барышып, өз алдынча кыргыз балдарын окутушкандыгы жана үгүт-насаат иштерин жүргүзүшкөндүгү тууралуу маалыматтар тарыхый булактарда жазылып калган [10, 117].

1930-жылдарына келгенде агартуу иштери комплекстүү түрдө колго алынып, системалуу жүргүзүлө баштаган. Бир тараптан эл өзүлөрү демилге көтөрүп, финансылык жагын колго алууга аракет кылса, экинчи тараптан ошол мезгилдеги кытай өкүмөтү да бул маселеге кайдыгер караган эмес. Натыйжада кыргыздар жыш отурукташкан Улуучат, Акчий, Актоо, Кашкар, Каражүл, Тегирмети, Учтурпан сыяктуу аймактарда көп класстуу мектептер ачылган. Ал эми 1934-жылы Кашкарда “Кыргыз-казак маданиятты илгери сүрүү уюшмасынын” курулушу XX кылымдын башындагы Кытайдагы кыргыз маданият тарыхында маанилүү окуялардын бири болуп эсептелет. Бул уюм өзүнүн кучагын кеңири жайып, ар кайсы оодандарга, райондорго, айылдарга аймактык бөлүмдөрүн ачып, бүткүл кыргыз коомчулугун илим-билимге үндөгөн иш-чараларды уюштуруп турган. Ошондой эле жаңы мектептерди ачуу менен бирге зээндүү окуучуларды тандап, ар кайсы Орто Азия жумурияттарына, Үрүмчүгө, Кашкарга окууга жөнөтүп турган. Дал ошол уюмдун демилгеси менен курулган “Кашкар дарыр мугалиминде” (Кашкар мугалимдерди даярдоочу жогорку окуу жайы) кыргыз окуучулары үчүн атайын кыластар ачылган. 1939-жылы Үчтурпан ооданында кыргыз уюму тарабынан 21 мектеп ачылган, жалпы окуучулардын саны 1 080 жеткен [1, 126]. Бул окуучуларга уйгур элинин белгилүү акыны Л. Муталлип, Абдылда Давуттар сабак өтүшкөн [3, 179]. Ошол кезде жаш жеткинчектер үчүн эле эмес, чоӊдор үчүн да кечки курстар ачылган. Аял-эркек, улуу-кичүү муундун баары сабаттуу болууга умтулушкан. Кыргыз уюмунун жетекчилигинде көркөм-өнөр клуптары түзүлүп, кыргыз музыкасы, бийи, ыр, комедиясы да жанданып, сахнага алып чыга башташкан.

Кыргызстанда жарык көргөн Токтогулдун, Арыстанбектин, Молдо Кылычтын, Касым Тыныстановдун кыргыз тилиндеги ырлары, Осмоналы Сыдык уулунун тарыхый чыгармалары, Пушкин, Майковский сыяктуу орус акындарынын которулган чыгармалары, Абай, Абдылда Токай, Садриддин Айнии сыяктуу казак, татар, өзбек калемгерлеринин өз тилиндеги китептери кызыл-суулук кыргыз акындары, окурмандары тарабынан абдан кызуу кабыл алынган.

1938-жылы генерал Ысакбек Монуев өзүнүн кадыр-баркы менен Цин өкүмөтү менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, Улуу-Чатты өз алдынча оодандык аймакка айландырышы Кызыл-Суу кыргыздарынын тарыхындагы маанилүү окуялардан болгон.

Шинжаңдын түндүк-түштүгүндө кыргыз маданий уюмдарынын түзүлүшү жана ошол уюмдар аркылуу жасалган иш-аракеттер жалпы Кытай жергесин каптаган жаңы демократиялык идеялардын кыргыз коомчулугуна тарашында өтө маанилүү ролду ойногон.

Тарыхый китептерде кыргыздардын туӊгуч генералы, “Үч аймак төӊкөрүшүн” ийгиликтүү жеңишке жеткирген аскер башчыларынын бири Ысакбек Монуевдин эрдиктери сыймык менен эскерилет. Ал Кытай-Орусия чек арасы Сымканда турган кезинде советтиктердин колунан К. Маркстын, В.И. Лениндин китептерин көрүп кызыгып, алар менен таанышып чыккан. Ошондон кийин Советтер Союзуна бир канча ирет барып келип, ал жактагы жаңы коомдук структура менен жакындан таанышып, демократиялык, социалисттик идеологияны, шинжаң элине, карапайым кыргыз элине таратуу үчүн өтө көп эмгек сиңирген [15, 2]. Мындан сырткары Ысакбек Советтер Союзунан көптөгөн нускадагы окуу куралдарын алдырып келип, мектеп окуучуларына таратып берген. Атүгүл советтик окутуучуларды алып келип, билим берүүнүн сапатын көтөргөн. Ысакбек Кулжага барып казак-кыргыз коомунун төрагасы болуп турган кезинде Түндүк Шинжаңдын агартуу, маданият, көркөм өнөр иштерине өзгөчө көңүл буруп, Кулжанын тарыхындагы тунгуч Казак-кыргыз окуу жайын ачкан. Уйгур, казак, кыргыз улуттарын негиз алып “Улуттар” клубун кайра куруп, ар кайсы улуттун арасындагы өнөрпоздорду чогултуп, көркөм өнөр ийримдерин, адабий курстарды уюштурат. Казак, кыргыз тилинде билим берүү тармагына арналган чакан форматтагы, апталык гезиттин жарык көрүшүндө Ысакбектин эмгеги чоӊ болгон. 1942-жылы Түндүк Шинжаңдагы домбурачы, комузчулар үчүн музыка курсу ачылган. Ошонун негизинде домбурачылар, комузчулар оркестри түзүлгөн. Бул оркестр Ысакбектин түздөн-түз демилгеси менен курулуп, Шинжаң көркөм өнөр маданият тарыхындагы эң маанилүү саамалык болуп калган.

1938-жылы Кашкардакы казак-кыргыз уюму кыргыз тилиндеги окуу куралдарын түзүүнү колго алып, “Түштүк Тянь-Шань” гезитинин таш басмасында басып чыгарышкан. Дал ушул жылдары Кытай жергесинде бир катар саясий окуялар (жапон баскынчыларына каршы күрөш (1939), үч аймак төӊкөрүшү (1944) ж. б.) Шинжаӊдагы аз сандагы улуттардын социалдык, маданий, агартуу жашоосуна өз таасирин тийгизбей койгон эмес.

Ар кандай тарыхый оор кырдаалдарга карабастан, жергиликтүү эл агартуу айдыӊына өзгөчө маани беришкен. Жалпы калктын сабатын ачуу, дүйнөлүк мааниге ээ жаӊы маалыматтар менен камсыз кылуу үчүн гезит-журналдарды да чыгара башташкан. 1930-жылдан 1940-жылга чейинки аралыкта Шинжаң чөлкөмүндө “Шинжаң”, “Иле Шинжаң”, “Кашкар Шинжаң”, “Алга” гезиттери жана “Жаңы өмүр”, “Жаңы нур”, “Өрнөк”, “Ынтымак” журналдары чыга баштаган. Бул басылмалар кыргыз райондорунада өз убагында тарап турган. Бирок дал ошол жылдары Шинжаӊ элинин саясий жашоосунда өтө оор күндөр башталган. Йаң Зыңшын (1912-1928-жылдары бийлик жүргүзгөн) бийликтен түшкөндөн тартып, Йаң Зыңшын Жын Шурын (1928-1933-жылдары бийлик жүргүзгөн), Шың Шишей (1934-1945-жылдары бийлик жүргүзгөн), Ву Жуңшын (1945-1948-жылдары бийлик жүргүзгөн) сыяктуу феодалдык бийлик ээлери такка олтуруп, элди өтө катуу саясий режим менен башкарууга өтүшкөн [2, 933]. Өлкөнүн башка аймактарынан жана Советтер Союзунан келип жаткан түрдүү жаңылыктарга бөгөт коюп, элдин ошол кездеги интелегенциясын жүйөөсүз эле куугунтукка алышып, түрмөгө камашкан. Азыркы заманбап термин менен айтканда аз сандагы элдердин ошол кездеги улуттук элитасынын тамырын кесип, өлтүрүп жок кылышкан. Эл арасындагы жаңы идеялардын тарашына, жаңы маданий өнүгүүлөргө караманча каршы чыгышып, мындай аракеттеги адамдарды кысымга алышкан. Расмий жолдомолор, телеграмма-каттар дагы катуу текшерилип, ар кандай жанрдагы китептер, кол жазмалар, гезит-журналдар, басма үйлөрү, басмаканалар өрттөлүп, жок кылынган. Эл баштаган адамдарды, эл ичинде кадыр баркы бар, абройлуу, чечен, илим-билимге умтулган адамдардын баарын өң-түсүнө, кебетесине карабай, топ-тобу менен кырып жок кылышкан. Мына эми азаттыкка таӊы атат деп турушкан Шинжаңдагы аз сандуу элдер өтө оор кырдаалга туш болушкан.

1949-жылы октябрда Кытай Эл Республикасынын негизделиши, жаӊы түзүлгөн социалисттик курулуш Кытайдагы улуттардын маданий, социалдык жашоосунда тарыхый чоӊ бурулуш болгон. Улуттар аралык араздашуудан тартып, аймактык ажырымдарга чейинки түйүндүү маселелер чечилип, бир идеологияга баш ийүүгө аргасыз болушкан. Мындай саясий процесс албетте агартуу айдыӊына өз таасирин тийгизген. Адабий чөйрөдөгү акын-жазуучулар социалисттик идеологияны жактаган чыгармаларды жаза башташса, билим берүү тармагындагы агартуучулар да ошол багытта таалим-тарбия иштерин жүргүзө баштаган. Маселен Бечел, Ыбрай Мамбет, Абдыракмат Жусуп, Жусуп Пайыз, Мамут Кубат сыяктуу эл акындарынын ырларынан элди жаӊы түзүмдү кабылдоого, ойгонууга үндөгөн, Мавзыдоңду, партияны, социализмди даӊазалаган, корпорацияны сүйүүгө чакырганын ачык-айкын көрүүгө болот. Акын Ыбырай Мамбет “Таң атты” деген ырында:

“Чыгыштан жарык таң атты,

Чындыктын нурун таратты” [18] – деген ыр саптары да буга мисал болот.

1949-жылы июль айында Пекинде Кытай жазуучуларынын I курултайы болгон. Жыйында кытай элинин көркөм өнөрүн, жазуусун, адабиятын системалуу өнүктүрүү маселеси каралган. Натыйжада Мамлекеттик көркөм өнөр бирикмеси түзүлүп, аймактык бөлүмчөлөрдү да ачуу маселеси колго алынган. Агартуу айдыӊын элге кызмат кылуунун эӊ маанилүү тармагы катары каралган. Мына ушул курултай маданият, адабият жана агартуу айдыӊынын тарыхында маанилүү орунда калган.

Кытай жазуучуларынын II курултайы 1953-жылы сентябрда Пекинде болгон. Жыйында негизинен чыгармачылыкты өркүндөтүү темасы талкууланган. Социалистик идеологияны адабиятта чагылдыруунун ыкмасына зарыл түшүндүрмөлөр берилген [5, 26-27].

1956-жылы Мавзыдуң тарабынан Кытайдагы аз сандуу улуттардын адабиятын өркүндөтүү колго алынган. Бирок ошого карабастан адабият айдыӊы бир топ татаал жолдорду басып, идеологиялык, саясий күрөштөрдү баштан өткөргөн. 1951-жылы “Вушундун санжырасы” кинотасмасына карата сын берүү кыймылы, 1954-жылы “Кызыл середеки түштү” изилдөө жаңы агымына каршы туруу кыймылы, 1955-жылы козголгон Хупыңдын адабият-көркөм өнөр идеясына сын берүү кыймылы сыяктуу бир катар кыймылдар башта жүйөлүү башталганы менен, улам кийинкиге созулуп олтуруп саясий кыймылга жана букаралык күрөшкө айланып, баш-аламандык келип чыккан. 1957-жылкы “Ыстыл түзөтүү”, “Оңчулдарга каршы туруу” деп аталган саясий кыймылдын чапкыны адабий чөйрөдөгү айрым чыгармачыл акын-жазуучуларды тынч уйкусун бузган. Анын айынан айрым калемгерлерге, интелегент өкүлдөрүнө “оңчул” көө жабылып, “партияга, социализмге каршы” деп караланып, саясий куугунтукка алынган.

1954-жылы Кызыл-Суу кыргыз автономиялык областынын курулушу Кызыл-Суу кыргыздарынын саясий жана маданий турмушундагы чоң окуя болгон. Кыргыз эли өзүнүн автономиялык укуктук борборуна ээ болуп, экономикалык, саясий, маданий жактан өз алдынча өркүндөөгө бет алган. Областка караштуу төрт ооданда жана областын өзүндө улуттук көркөм өнөр бирикмелери курулуп, эл арасындагы бийчи, комузчу, ырчы, обончу жана жазуучулардын башын бириктирип, алардын көркөм өнөр менен толук кандуу алектенүүсүнө ыӊгайлуу шарт түзүлгөн. Ошондон кийин кыргызча түрдүү обондор, күүлөр, айтыштар, комедиялар, драмалар, ырлар чыгарылып, сахнада көрсөтүлгөн. Артисттер жай-кыш дебей, кыргыздар жашаган жайлоо-кыштоолорду айланып, кызмат өтөшкөн. Жумакун Мамбет, Мамет Сабыр, Мамет Төлөмүш, Байакун Алымбек, Салий, Сайкал, Кимисен, Алма, Найман, Айтакун, Өмүракун Маймыл, Жакып Аамат сыяктуу таланттуу кыргыздар чыккан.

Бирок дал ошол 1956-жылга чейинки кыргыз агартуу айдыӊына сереп салсак төмөнкүдөй объективдүү, субъективдүү жетишсиздиктер көзгө урунбай койбойт:

1. Чыныгы улуттук тилдеги басма органы курулбай, чыгармалар көбүнчө кол жазма бойдон кала берген. Билим берүү мекемелери үчүн кыргыз тилиндеги окуу куралдары даярдалган эмес. Ырлар эл чогулган жыйындарда, эмгек майдандарында окулуп, дагы эле оозеки тараганы менен, мезгил жана мейкиндик чектемесине тушугуп, бир жерден экинчи жерге, бүгүнкүдөн кийинки күндөргө жетпей, ортолукта үзүлүп калган. Чыгармалар белгилүү бир географиялык чөлкөмдөн чыга албай, бул доордогу кыргыз тилинин өнүгүшүнө чоӊ залакасын тийгизген.

2. Кыргыз социалисттик адабияты мурункудай эле ырчылык алкагынан чыга албай, башка жанрлар дагы эле өнүккөн эмес. Прозалык, драмалык чыгармалар түрдүү себептер менен калың элге жеткен эмес. Мындагы эӊ негизги себеп жогоруда айтылгандай, атайын адабий китеп, гезит-журнал басып чыгаруу иши колго алынган эмес.

3. Бул кездеги адабий чыгармалар ошол доордун саясий камчысын чаап, тематикалык, мазмундук жактан коёндой окшош чыгармалар жазылган.

1956-жылы Шинжаң эл басмасынын Кыргыз редакциясы курулган. Аталган басма башталгыч мектептерге арналган тил-адабият окуулуктарын, Мавзыдуңдун коллективтештирүү жөнүндөгү теориялык чыгармаларын басып чыгара баштаган. 1957-жылы кыргыз адабият тарыхындагы алгачкы ырлар жыйнагы жарык көргөн (“Алгы ырлар”). Бул жыйнак кыргыз окурмандары үчүн өтө баалуу китеп болуп саналган. Жыйнакка Амантур Байзак сыяктуу 12 акындын социалисттик жаңы турмушту, эмгекти, сүйүүнү даңазалаган түрдүү темадагы 35 ыр киргизилип, беш жүз нускада таратылган. 1962-жылы экинчи жыйнак бул – “Керме-Тоо” ырлар жыйнагы басылып чыккан. Жыйнакка Амантур Байзак, Осмон Орозбек, Апаз Дуулат, Каалык Макеш, Ошур Мамбет сыяктуу 25 акындын ыры киргизилген.

1958-жылдан баштап Шинжаң эл басмасы кыргыз редакциясы “Лушүн аңгемелеринен тандама” (1958), “Аңгемелер жыйнагы” (1959), “Лушүн мырза жөнүндө жомок” (1958), “Мавзыдуңдун өспүрүм кездери” (1958), “Сүйүктүү мекен” (1958), “Шинхай көңтөрүшү” (1958), “Жуңго азыркы заман көңтөрүш кыймылынан жомок” (1-, 2-бөлүк) сыяктуу адабий, саясий, тарыхый китептерди кытай тилинен которуп басып чыгарган. Бул котормолор кытай адабиятындагы реализмдик чыгармачылык ыкмасын, Лушүндүн мекенчил улуу идеясын жана курч аңгемелерин, маркисизм-ленинизмдик тарыхый материйалистик көз караштарды, социалисттик жаңы коомдун мүнөзү жана милдеттемелерин кыргыз коомуна тааныштырууда, ошол аркылуу кыргыз адабиятынын социалисттик мүнөзүн калыптандырууда, көркөмдүк, деңгээлин, ыкмасын, теориясын байытууда маанилүү милдет аткарган.

1957-жылы 1-январдан баштап “Кызылсуу гезити” чыга баштаган. Муну менен социалисттик үгүт кызматы жана таалим-тарбия нукура кыргыз тилинде жүргүзүлө баштаган. Ошол кездеги жаш калемгерлер өздөрүнүн чыгармаларын дал ушул гезит бетине байма-бай жарыялоого мүмкүнчүлүк табышкан.

1960-жылы августта Шинжаң эл басмасы Кыргыз редакциясы Кызыл-Сууга көчүрүлгөн. Ошондон баштап кыргыз тилинде китеп басып чыгуу иши аксай баштаган. Ошол эле жылы апрелде түрдүү себептер менен “Кызыл-Суу” гезити кыргыз тилинде эмес, уйгур тилинде чыга баштаган. Ошентип өз гезитине эгедер боло албай калган кыргыз жазмакерлери аргасыздан чыгармаларын уйгур тилинде жаза башташкан. Ошол кезде Шинжаңдагы уйгур тилинде чыкчу “Тарым” журналына да, казак тилиндеги “Шугула” журналына да, “Шинжаң” гезитине да казакча-ургурча чыгармаларды жазып жарыялоого аргасыз болушкан. Осмон Орозбеков “Турмуш алтындай жалтырайт”, “Алтын бешик”, Амантур Байзак “Кожакундун өмүрү”, Турганбай Кылычбек “Чакмактын кудайы” сыяктуу аңгеме, очерктерин, Амантур Байзак “Болот дулдул”, Турсун Мырза “Көсөмгө”, Компартиям”, Турганбай Кылычбек “Мен ким элем, ким болдум”, “Партияга” сыяктуу ырларын уйгур тилинде жазып, “Тарым” журналынын ошол кездеги ар кайсы сандарында жарыялашкан.

1960-жылдан 1970-жылдын аягына чейин, тагыраак айтканда, “Маданият төӊкөрүшү” мезгилинде 20 жыл кыргыз адабияты, тили өнүкпөй токтоп калган. 1960-жылы Акчий оодандык орто мектеп “Жаңы сезим” аттуу Май басмада басылган адабий журнал чыгарып, мындай демилгелер ар кайсы оодандарда анда-санда көтөрүлуп турганы менен көлөмү, таасири өтө чектүү болгон.

1976-жылы октябрда “төрттүк топ” төӊкөрүшчүл уюмунун талкаланышы жана 1979-жылы декабрда Партиянын борбордук комитетинин 11-иреттик 3-жалпы жыйынынын ачылышы өзгөчө тарыхый бурулушка себеп болгон. Кытайдагы башка аз сандагы улуттардын катарында кыргыздар да узакка созулган маданий, саясий, экономикалык тунгуюктуктан арылып, жаӊы доорго бет алган.

Алгачкы жылдары 3-жалпы жыйында талкууланган “идеяда эркин болуу, акыйкатты иш жүзүндө көрсөтүү” демилгеси колго алынып, көп жылга созулган баш аламандык тартипке келтирилип, жүйөөсүз саясий куугунтукка алынган акын-жазуучулар, интелегенттер акталып, алар кайрадан өз кызматтарына келишкен. 1976-жылдан баштап агартуу айдыӊында жаңы доор башталган.

1962-жылдан 1976-жылга чейин 15 жыл улуттук басма сөздөн кол жууган кыргыз калемгерлери 1976-жылы “Акчий адабияты” журналын жарыялашкан. Бул журнал кыргыз жаңы доор адабиятынын башаты болгон. Ошондой эле кыргыз тилинин, жазуусунун калыбына келишине өбөлгө түзгөн. Оргалча Кыдырбай сыяктуу кыргыздын залкар калемгерлери журнал чыгышына өзгөчө салым кошушкан. Эл бул журналды бир оодандын эмес, бир улуттун адабий журналы катары кабыл алышкан.

Бул кезде кыргыз акындары коомдо болуп жаткан түрдүү өзгөрүүлөргө өздөрүнүн коомдук, саясий көз караштарын билдирип турушкан.

Бул кездеги баса белгилеп айтылчу жагдай: биринчиден кыргыз тилинин жазуу эрежелери толук калыптана элек болсо, экинчиден кыргызча чыгармалар көркөмдүк деӊгээли төмөн болгон. Ошондуктан, жогоруда аталаган журналдар уйгур жаңы жазуусу менен кыргыз тилинде чыккан.

Жогоруда белгиленген партиялык 3-жалпы жыйындан кийин мамлекеттик деӊгээлде улуттар маселесин, алардын тилин, жазуусун, адабиятын, көркөм өнөрүн калыбына келтирүү демилгеси көтөрүлүп, бул тармактарда кызуу иш башталган. Ошентип кыргыз тили жана жазуусу да калыбына келтирилип, 1979-жылы “Кызыл-Суу” гезити кайрадан кыргыз тилинде чыга баштаган. Ошону менен бирге ар кайсы оодандарда “Акчий адабияты”, “Улуучат адабияты” деген аталыштагы машинкада басылган, же кол жазма түрүндө жазылып, типографияда көбөйтүлгөн журналдар эл арасында кеӊири тарала баштаган. Ошол эле жылы “Кызыл-Суу адабияты” журналы расмий түрдө облустук басма сөз иретинде басылып чыккан. Айылдык толук эмес орто мектептер, оодандык, областык орто мектептер да адабий ийримдерди куруп, өздөрүнүн адабий журналдарын чыгарууга киришкен.

Автономиялык аймактын агартуу айдыӊы

1954-жылы Кызыл-Суу кыргыз автономиялык областы курулгандан кийин, 17 жыл ичинде жалпы област боюнча 205 башталгыч мектеп ачылып, башталгыч класстын окуучуларынын саны 2 миллион 200 миңге жеткен. 810 башталгыч класстын мугалимдери жумушка алынган. 7 орто мектеп ачылып, орто мектеп окуучуларынын саны 1 087 жетип, 99 орто мектеп мугалими кызматка тартылган. Кыргыз мугалимдерин даярдоочу кесиптик окуу жайы ачылган.

1966-жылдан 1976-жылга чейин созулган «маданият төңкөрүшү» мезгилинде жаӊыдан курулган Кызыл-Суу кыргыз автономиялык областынын агартуу айдыӊы толугу менен токтоп калган. Кыргыз жазуусу колдонулбай, кыргыз мугалимдерин даярдоочу кесиптик окуу жай токтоп, кыргыз окуучулары аргасыздан уйгур тилинде билим ала башташкан.

1980-жылдан кийин кыргыз башталгыч жана орто мектептери, кыргыз мугалимдерди даярдоочу кесиптик жогорку окуу жайы кайра ачылып, кыргыздардын агартуу иштери жандана баштайт. 9 жылдык милдеттүү окутуу системасы киргизилген. Бирок Кызыл-Суу кыргыздарынын агартуу айыӊы 2003-жылдан кийин гана толук кандуу системалашып, өнүгө баштаган.

Акыркы 15 жылдын ичинде Кызыл-Суудагы кыргыздардын билим берүү жаатындагы ийгиликтери көрүнө баштаган. Бүгүнкү күндө ал жактагы кыргыз жаштары 11 жылдык окууну кыргыз  тилинде бүтүрүшөт. Биринчи жылдыктан алтынчы жылдыкка чейин башталгыч мектеп, андан 8 жылдыкка чейин толуксуз орто мектеп, 9 жылдыктан 11 жылдыкка чейин толук орто мектеп деп бөлүнөт. Шинжаң агартуу басмасынан Кыргыз бөлүмүнүн адистери тарабынан бардык окуу куралдары кыргыз тилине которулуп, кыргыз тилинде жарык көрөт. Кыргыз тил грамматикасы жана тил-адабияты окуулуктары кыргыз окумуштуулары тарабынан түзүлөт. Ал эми жогорку окуу жайлары кытай, уйгур, казак тилинде бүтүрүшөт. Орто мектепти ийгиликтүү аяктаган кыргыз жаштарынын дээрлик көпчүлүгү Кытайдын чоң шаарларына, тактап айтканда, Пекин, Шанхай, Сиянь ж. б. шаарларына жогорку окуу жайларында билимин улантууга барышат. Ал эми чет өлкөлөрдүн ичинен эң көп Кыргызстанга, Бишкек, Каракол шаарларына келген жаштардын акыркы мезгилдерде арбып барат.

Автономиялык областта мектепке чейинки билим берүү системасы да колго алынып, жалпы област боюнча 10 бала бакчасы ачылып 5000ден ашуун наристелер бала бакчаларга бара баштаган. 228 мектепке чейинки билим берүү адистери кызматка тартылган.

Областта жогорку окуу жайлардан родио-телевидение университети ачылып, бул окуу жайда жогорку техникум, толук курс, атайын курс сыяктуу бөлүмдөрдө иш алып барылат. Ал эми 3 кесиптик техникум мектептер 1998-жылдан баштап ийгиликтүү иштей баштаган.

2003-жылы Автономиялык областтык эл өкүмөтү тарабынан “Автономиялык областтын кытай тилин милдеттүү окутуу” мыйзамы кабыл алынгандан кийин, орто мектептерде кошумча кытай тили сабактары да киргизилген. Бул жылкы статистикалык маалыматка ылайык Автономиялык областта жалпы 53 орто мектеп, 227 башталгыч мектеп болгон. Област боюнча башталгыч жана орто мектептерде 91 821 окуучу билим алышат. 237 кыштакта дыйкан, малчылардын маданият техника мектептери курулган.

2010-жылкы маалыматка караганда Кызыл-Суу областында бир Жогору тахникум мектеби болуп, анда 877 окуучу билим алган. 8 Орто даражадагы тахникум мектебинде 1 078 окуучу билим алган. 33 орто мектепте 34 766 окуучу билим алган. Ал эми 161 башталгыч мектепте 52 365 окуучу окуган. 30 илим-техника борбору ачылып, бул борборлорго 13 айыл, 6 750 түтүн үй-бүлө кызматташууга тартылган. Кесиптик техникалык кызматкерлердин саны 19 167 кишиге жеткен.

Облуста кыргыз тилинде билим берген 224 башталгыч мектептер, 52 орто мектеп, 36 жатак (интернат) мектеп бар [6, 77].

Кызыл-Суу кыргыз автономиялык областынан сырткары Иле казак автономиялык областындагы Көк Терек кыргыз айылында бир кыргыз орто мектеп, 7 башталгыч мектеп бар. Шаты кыргыз айылында 5 улуттук башталгыч мектеп бар. Бул мектептерде 5 тилде сабак өтүлөт. Кыргыздар казак, уйгур улутундагылар менен өз ара эркин сүйлөшүп, пикир алышат.

Адабий көркөм чыгармалар жана котормолор

Кызыл-Суулук кыргыз калемгерлер XX кылымдын баштарынан тартып ар кандай тарыхый, саясий окуяларга активдүү катышышкан. Ал кезде Кытайдагы кыргыз адабиятынын негизги өзөгүн поэзия түзгөн. Бул жаатта көч башында Бабык Молдо, Бечел, Аамат Ысманалы, Маметбек Кулуш, Ыбрай Мамбет, Курманалы, Акжол, Кадыр Мураталы, Абдыракмат Жусуп, Абдыкадыр Молдо ж. б. акындар турган.

Бул кезде кыргыз тилинде жазылган адабий чыгармалар (негизинен ыр түрүндөгү чыгармалар көп жазылган) кыргыз тилинин калыптана электигин көрсөтөт. Тагыраак айтканда фонетикалык, орфографиялык, лексикалык жактан так калыпка түшкөн эмес. Ал кездеги кыргыз акындарынын чыгармалары аймактык диалектиканы гана туюнткан.

1980-жылы июлда Шинжаң эл басмасынын Кыргыз редакциясы кайрадан түзүлгөн. Бул басма органы 1982-жылы Кызыл-Суу кыргыз автономиялык облусуна которулуп, “Кызыл-Суу кыргыз басмасы” деген ат менен кыргыз тилиндеги китептерди чыгара баштаган. Ошол жылдары Шинжаң агартуу басмасынын Кыргыз редакциясы ишке кирип, кыргыз окуучуларга бардык жылдыктардын, бардык предметтери үчүн окуулуктарды түзүп чыгара баштаган. 1981-жылы Кытай жазуучулар коомунун Шинжаң бөлүмүнүн алдында “Шинжаң кыргыз адабияты” журналы чыга баштаган. Ал эми 1982-жылы Шинжаң эл радиостанциясы кыргыз тилинде уктурууларды берүүгө жетишкен.

Кыргыз тилинин калыбына келиши менен, кыргыз калемгерлерине чоӊ дем болгон. Жогорку мансаптуу жетекчилерден тартып, катардагы кызматчыларга, мугалимдерге, жоокерлерге, малчы-дыйкандарга чейин өз көз караштарын адабияттын бардык жанрында кыргыз тилинде эркин кагазга түшүрө башташкан. Бул тармактагы мындай жакшы жышаан Шинжаӊ аймагындагы бардык кыргыздарда бирдей таасир берген.

Ы. Мамбет, М. Эрги, С. Кылычбек, О. Кыдырбай, А. Матили, Ж. Мамбет, Т. Кылычбек, Б. Жумалы, А. Байзак, Г. Матили, М. Турдакун, А. Алымкан, Ж. Баялы, М. Анапия, Т. Абдырай, Ж. Жакып сыяктуу акын-жазуучулардын чыгармалары, макалалары журналдарда байма-бай жарыялана баштаган. Бул макалаларда ошол кездеги элдин үмүт тилеги, коомдук, социалдык, руханий темаларга чейинки маселелер көтөрүлгөн.

Бул учурда котормо жагында да иштер жүргөн. Мисалы Чын Йин, Мавзыдоң, Лушүн, Тыйан Анмын, америкалык жазуучу Йи Сынгын сыяктуу жазуучулардын түрдүү жанрдагы чыгармалары кыргызча которулуп басылган. Прозалык чыгармалардан О. Кыдырбайдын, Т. Кылычбектин аңгемелери, Ж. Мамбеттин драмасы жарыяланган. Маметбек Кулуштун, Садырдын дастандары журнал бетинен орун алган. Абдыкадыр Токторовдун дырамасы, М. Эргинин операсы, Сакен Өмүрдүн, Турсун Мырзанын аңгемелери, Ымамбет Сасковдун, Сеййидин Кылычбектин, Баялынын дастандары жарыяланган.

1984-жылы Кызыл-Суу кыргыз басмасынан жарык көргөн кыргыз элинин атактуу акыны Амантур Байзактын “Өмүр жолу” аттуу ырлар жыйнагы кыргыз калемгерлеринин азаттыктан бери өз тилинде чыккан тунгуч жолку жеке жыйнак болуп эсептелген. 1982-жылдан 1986-жылга чейин басма сөздүн аз болушу кыргызча чыгармалардын коомчулукка жеткирүүдө чоӊ кедергисин тийгизген. Шинжаңдагы боордош улуттардын чыгармаларына салыштырмалуу ар тараптан деӊгээли төмөн болгон.

1986-жылы ноябрда Кызыл-Суудагы кыргыз жазуучулар, обончулар, бийчилер, сүрөтчүлөрдүн башын бириктирген Кызыл-Суу кыргыз автономиялык областык адабият-көркөм өнөрчүлөр бирикмеси түзүлгөн. Бирикменин орунбасар төрагасы О. Кыдырбай адабиятчылар коомунун орунбасар төрагалыгына Ш. Өмүр дайындалган. Мына ушул бирикменин алдында “Керме тоо” журналы жарык көргөн. Бирок “Керме тоо” журналы 1986-87-жылдар аралыгында эки сан жарык көрүп түрдүү себептер менен токтоп калган.

1980-жылдан баштап кыргызча повесттер, романдар жарык көрө баштаган. Т. Кылычбек, Ы. Абган, Н. Жунус, А. Жусубакун, А. Ысмайыл, А. Абдрасул ж.б. повесттери, Момун Турдакундун романы жарык көргөн.

1985-жылдан 1990-жылга чейин Шинжаӊ эл басмасы жана Кызыл-Суу кыргыз басмасы тарабынан О. Мамбеттин “Муз Тоо Ата” (1986), М. Эркиндин “Акын жүрөгү” (1986), “Табылгы” (1989), О. Кыдырбайдын “Мекен мээри” (1987), А. Жакыптын “Өмүр сыры” (1987), М. Турдакундун “Белек” (1987), Б. Жумалынын “Эмгек гүлү” (1988), Т. Мырзанын “Булак” (1988), К. Макештин “Жайлоо көркү” (1989), М. Осмондун “Жаш тилек” (1989), Ж. Мамбеттин “Тулпар изи” (1990), Т. Кылычбектин “Маанай” (1990), А. Ысмайылдын “Көң дөбө” (1990), Ж. Баялынын “Кашка суу” (1990), Ж. Жакып А. Матилинин “Жайлоо жаңырыгы” (1990) сыяктуу ырлар жыйнактары; С. Өмүрдүн “Керме-Тоо өрөөнүндө” (1987), Ы. Абгандын “Өмүр” (1988), Т. Кылычбектин “Опол тоолордо” (1989), Т. Мырзанын “Бүркүт” (1990), С. Бектемирдин “Алтын сөйкө” (1990) сыяктуу аңгемелер жыйнактары; Абдыкадыр Токторовдун “Муз тоо этегинде” (1988) аттуу драма, очерктер жыйнагы М. Турдакун менен К. Бегембайдын “Кино ценарийлери” (1989) аттуу китеби “Тоо арасында” (1986), “Түлөктөр” (1987), “Керме тоо жаңырыгы” (1987), “Той согасы” (1989) сыяктуу аңгеме очерк, ырлар жана повесттерден куралган жалпы жыйнактар бирин артынан бири жарык көрүп келген.

Мындан сырткары кыргыз туӊгуч тарыхчысы Осмоналы Сыдык уулунун “Мухтасар тарыхый кыргызыя” (1985) аттуу китеби жарык көрсө, залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун “Ак кеме”, “Гүл сарат”, “Кылым карытар бир күн” сыяктуу роман, повесттери жана анын чыгармачылыгына арналган кытай изилдөөчүлөрүнүн макалалар жыйнагы “Алп изинен” (1988) сыяктуу илимий эмгектер арап алфавитинде басылып чыккан.

Кытай адабиятынан Лушүң, Заң Кыжа, Жутав Мавдуң, Ваң Мы, Дың Жыгаң; чет эл адабиятынан Чехов, Тагур, Карсия Маркес, Өмер Хаямдардын түрдүү жанрдагы чыгармалары кыргызча которулган. Мунун ичинде кытай сынчыларынан Сав Вовил, Пың Жа сыяктуу 11 изилдөөчүнүн, япониялык жазуучу Йынове Йасашинин “Бөртежено” [7] романы жана Өмер Хаямдын “Рубайилери”, Мавдуңдун “Айыл кыштак тырылогийасы” [11] сыяктуу чыгармалар которулган. Котормодогу чеберчилиги жактан М. Өмүрбай, Ы. Абган, Б. Алымбек, Ж. Үмөт, Ж. Асаналылар көрүнүктүү орунда турат.

            Адабияттар:

1. А. Байтур. Кыргыз кыскача тарыхы. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1985.

2. А. Байтур. Кыргыз тарыхы лекциялары. Кызыл-Суу кыргыз басмасы. Артыш, 1986.

3. А. Байтур. Шинжаң тарыхый материйалдары. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1985. 

4. Акчий адабияты журналы. – Артыш. 1979-1980-жылдагы сандары.

5. Жуңго ушул заман адабиятынын кыскача тарыхы. Хунан көркөм өнөр басмасы. 1978.

6. Жусуп Мамай: Заманыбыздын залкар манасчысы. Илимий баяндамалардын жана макалалардын топтому. Редколлегия: Т. Чоротегин, А. Эркебаев ж. б. Бишкек, 2014.

7. Йынове Йасаши. Бөртежено. Которгон Норуз Үсөналы. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1988.

8. Кызыл-Суу адабияты журналы. – Артыш. 1980-жылкы сандары.

9. Кыргыздар. 4-том. – Бишкек, 1998.

10. М. Мамбетакун. Кыргыз адабият тарыхы (2-том). Шинжаӊ эл басмасы. Үрүмчү, 1996.

11. Мавдуң. Айыл кыштак тырылогийасы. Которгон Жаанбай Асаналы. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1988.

12. Момун Турдакун. Тагдыр жолу. Кызыл-Суу кыргыз басмасы. Артыш, 1980.

13. Т. Кылычбек. Чолпон. Кызыл-Суу кыргыз басмасы. – Артыш, 1980.

14. Той согасы. Жалпы жыйнак. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1989.

15. Ужус эмгек, улус ыр. Шинжаң эл басмасы. Үрүмчү, 1992.

16. Улуучат адабияты журналы. 1979-, 1980-, 1981-жылдагы сандары.

17. Шинжаң кыргыз адабияты журналы. – Үрүмчү. 1997-1980-жылкы сандары.

18. Шинжаң коомдук илимдер академиясынын Улуттар адабиятын изилдөө борборунда сакталып калган материалдардан.

Рецензент: ф.и.к, проф.м.а. Жантаев А.С.


 

Усеналиева Г.С.

                                                «Манасты» туу туткан инсаН

 


Кыргыз элинин маданий мурасынын акыл кенчине айланган «Манас» эпосун айтуучулардын арасында  Жусуп  Мамай  кытайлык кыргыздардан чыккан акын жана атактуу жазма манасчы катары белгилүү. «Манасты» сегиз жашында үйрөнүп, атасынын тыюусу менен күпүлдөп «Манас» айтпаса да (аз гана убакыт айткан) , өз колу менен  жазылган сегиз урпактан турган жыйырма эки томдукту элге тартуулады. Жусуп атабыздын манасчы болушуна бир тууган агасы Балбай  Мамайдын  ролу зор. Анткени ал өз мезгилинде ар кимден ар кандай мазмундагы эпостун материалдарын  тынымсыз жыйнаган.  Балбай Жусупка 15 жылга жакын убакыт бою эл оозунан жыйнаган эпостун сегиз бөлүмүн үйрөтүптүр. Жөн гана үйрөтпөстөн ар бир эпизоддун өз деңгээлинде айтылып, ыраатына келтирилмейинче кайта-кайта айттырып көнүктүргөн [2, 132-бет].

Жусуп Мамайдын устаттары кимдер? Устаттык менен шакирт ар бир манасчыда белгилүү орунду ээлейт. Бул эки көрүнүш бири-бирин толуктап, биринин изин бири изгеп, жолун улап мурасты алып кетүү  болуп саналат.  Устаттык  айрым учурда тике түрдө эмес, кыйыр түрдө да берилиши мүмкүн.   

Жусуп ата  үчүн чоң манасчы  Тыныбек Жапый уулу да  ушундай устаттан болгон. Балбай манасчы Тыныбектин 1898-жылы Казанда басылып чыккан «Семетейдин Акшумкарды качырышы» деген китебин таап, анын мазмунун инисине үйрөтөт [2, 55-бет]. Тыныбек манасчынын китеби гана эмес, анын  шакирттери болгон кытайлык атактуу манасчы Жусубакун Апай менен Сагымбай Орозбак уулунан таасирленген.  Жусубакун Апай менен Сагымбай  Тыныбектин шакирттери болгон.  Үркүндө, 1917-жылы январ айында, кара-чийлик Арзыкан бий кыштын күнү 2-3 боз үй тиктирип, союшун союп,  Кытай жергесине качып барган Сагымбай манасчы менен Жусубакун манасчыны  «Манасты»  алым сабак айтыштырган экен [3, 25-июль]. Экөө  «Манастын» үч бөлүгүн айтышкан. Отурган эл экөөнүн талантына таңданып, жогору баа беришет. Балбай ошол сынактын катышуусу катары алардын айтуусундагы  эпостон  жазып алат.

 Жусуп Мамай айтылуу манасчы Сагымбай Орозбак уулун устатым деп баалайт. Ал улуу манасчыга өзү жолугуп, андан таасир албаса да, агасы Балбайдын Сагымбай менен үч ай бирге жүрүп, андан таалим алганы  манасчыны шыктандырган. Анткени агасы Балбай Жусуп Мамайга Сагымбайдын вариантын окутуп үйрөтүптүр.

Манасчы журналисттин: «Сагымбай атанын варианты менен сиз айтып жүргөн «Манастын» варианты окшошпу ?» - деген суроосуна көп жери окшош экендигин, окшоштугу Балбай агасынын Сагымбай Орозбактын жанында  жүрүп үйрөнгөндүгүн  эскерет [3, 13-апрель].

Кичинесинен, алты жашынан, айылдык молдодон кат тааныган Жусуп «Манасты» окуган сайын шыктанып, саптары көңүлүнө жат болуп, дилине уюган экен. Жаштайынан акылы тунук, бир укканын, бир көргөнүн унутпаган Жусуп агасы Балбай берген «Манастын» сегиз урпагын үйрөнүптүр.  «Манастын» негизги өзөк окуяларын  гана үйрөнүп, «кара сөзгө салынган жерлерин бүт ырдаштырдым, сөзүн көркөмдөдүм, тилин уккулуктуу кылып айтууга аракет жасадым. Байланышпай калган жерлерин өз күчүмө салып кошумчаладым» деп айткан.

Жусуп Мамай адамда сейрек кездешүүчү бекем жана тунук эс тутуму аркылуу «Манасты» өзү айтып, өзү жазып, ооздон  оозго өтүп айтылып келе жаткан сюжеттик салтты сактап, өз варианты менен таанылды.

Атак манасчыга оңой эле келген жок. Учурунда агасы Балбай экөө камакка алынып, 94 күн камакта жаткандыгын эскерет. Кытай бийлиги 1967-жылдардагы маданий көңтөрүштүн мезгилинде китептерин өзүнө өрттөтүптүр. «Өкмөткө каршы» деген жалган жалаа жабылып, темир калпак кийип, айылдаштары аны менен сүйлөшкөндөн коркчу экен [3, 13-апрель].

Башка түшкөн ар кандай кыйынчылыктарга карабай, Жусуп Мамай «Манасты» туу тутуп, урпактарга сактап, айтып келди жана жазып  калтырды.  Анын  бул эмгеги бааланып,  Кытай мамлекетинен тышкары Жапония, Түркия, Германия, Албания, Америкада  изилдөөгө алынган. Ал жөнүндө макалалар жарыяланып, варианттарынын үзүндүлөрү  которулган. 1987-жылы Америкада  улуттар аралык салыштырма адабият талкуу жыйынында  немец окумуштуусу Карл Решл  «Жусуп Мамайдын «Манас» айтуу чеберчилиги» деген макаласын угуп отурган  изилдөөчүлөр Жусуп Мамайды «Тирүү Гомер» деп аташкан. Ал эми Кытай мамлекети 1980жылдары «Мамлекеттин гаухары» катары  баалаган [2,133-бет].

Биз буга чейин залкар манасчыларды сүрөттөрүнөн гана көрүп, жарыкка чыккан варианттары менен таанышкан жүрсөк, бүгүнкү күндө кытайлык боордоштор белгилешкендей, «жүз миңдеген көлөмдүү эпосту жараткан  XXI кылымдын тирүү Гомери, мамлекеттин байлыгы» болгон  Жусуп Мамай менен замандаш  жашап келдик. Кытай жергесине барган кыргыз бул улуу инсанга жолугуп, сөзүн угуп, көзүп көрүп, колун кысып, батасын алууга дилгирленип келишти. Жусуп Мамай Кытай жергесиндеги аз сандагы улут болгон кыргыздардын «Манасын» кара сөздөн ырга айландырды. «Манасты» кол жазма түрүндө үйрөнүп, кол жазма түрүндө жазды. Кыргыздардын өз эне тилинде окуусу үчүн бийликке өтүнүч кат менен кайрылып, ага салымын кошкон. Ал – манасчы катары гана таанылбастан, бизге белгисиз болгон «Багыш», «Толтой», «Көбөн баатыр» сыяктуу эпикалык чыгармаларды жараткан акын.

Бүткүл дүйнөлүк  ЮНЕСКОдо «Манас» эпосунун Кытайдагы  Кызыл-Суу автономдуу облусунун кыргыздарынын арасында коргоого муктаж маданий мурас катары катталуусунда Жусуп Мамайдын  таасири чоң.

Кыргыз эли «Манасым – менин мурасым» деп сыймыктануу менен айтат. Кыргыз барда, мейли ал кайсы мамлекетте болбосун, «Манас» элибиздин сыймыктанар, даңктай берчү зор казынасы катары тааныла берет. Жусуп Мамайдын бабалардан калган таберикти урпактарга жеткирүүгө кошкон үлүшү ат көтөргүс.

Адабияттар:

1. Кыргыздар. – Бишкек, 2011, 8-т.

2. М.Мамбеттурду. «Манас» эпосунун варианттары жана манасчылар. –Бишкек, 2013.

3. «Тенир-Тоо» гезити. 2010-жыл, 13-апрель.

4. «Тенир-Тоо» гезити. 2013-жыл, 25-июль.

Рецензент: ф.и.к. Сатылган кызы Г.


 

ЭКОНОМИКА

 

Узакбаев У.К.

Мировой  опыт приватизационной политики и управления государственными активами

 

   


Как свидетельствует опыт стран с развитой рыночной экономикой, основой участия государства в экономике являются экономические, в частности фискальные, меры. При этом государства стремятся уменьшить свое непосредственное участие в производственном процессе (например, Германия). В этой связи одним из основных способов управления государственной собственностью становится приватизация предприятий. Рассмотрим опыт различных стран в проведении приватизации.

     Приватизация в Великобритании началась в 1979 году и продолжается до сих пор. Большую часть общей суммы в 97 миллиардов долларов, поступившей от приватизации в период с 1979 по 1995 гг., правительство Великобритании получило от приватизации 48 крупнейших компаний, таких как Бритиш Телеком, Бритиш Гэз, Бритиш Эйруэйз и Бритиш Петролеум. Среди других основных достижений британской программы приватизации можно назвать:

1) значительно возросшую эффективность и прибыльность бывших государственных предприятий;

2) значительный рост числа акционеров (от 4% взрослого населения в 1979 г. до более 25% в середине 90-х годов);

3) значительное сокращение государственных субсидий ГП.

     Французская программа приватизации, начатая в 1986 году правительством Ширака, была приостановлена в 1988 году и возобновлена в 1993 году правительствами Балладура и Жюппе частично из-за озабоченности по поводу бюджета. Франции предстоит сократить свой бюджетный дефицит с 5,3% до 3% от ВВП к 1998 г. с тем, чтобы удовлетворять критериям Маастрихта в отношении членства в Европейском валютном союзе.

В ходе приватизации до сегодняшнего дня было получено примерно 43 млрд. долларов, в ближайшие два-три года предстоит продать 25 государственных групп, при этом ожидается получить доход в 11 млрд. долларов. Приватизационная кампания способствовала увеличению числа акционеров во Франции в 1994 году с 4,5 млн. до 5,7 млн., то есть на 27%.

Отличительной чертой французской программы является сохранение правительством значительного контроля за приватизированными компаниями. Во Франции впервые были опробованы методы, которые позднее были использованы в других странах, в частности, во франкоговорящих странах Африки. Они включают методы:

1) автоматическое распределение акций между сотрудниками приватизированных компаний;

2) частное размещение крупных блоков акций у “стабильного ядра” (noyaudur) институциональных инвесторов, которые не будут использовать эти акции в спекулятивных целях, способствуя таким образом их будущему твердому положению на фондовом рынке.

Приватизация в Италии была начата в 1992 г. правительством Амато с целью продажи нескольких государственных банков, страховых компаний, производственных предприятий и крупных компаний коммунальных услуг. Сюда вошли три крупнейшие государственные организации: IRI (Индустриальное реконструкционное агентство), ENI (энергетическая группа) и ENEL (электрическая компания). Хотя и предыдущие правительства продавали некоторые предприятия, в Италии еще не было приватизации в таких широких масштабах.

Общий закон о приватизации был принят в 1992 г., согласно которому все ГП превращались в совместные предприятия, целиком принадлежащие итальянскому министерству финансов и для их продажи не требовалось дальнейшего одобрения парламента. До 1996 г. правительство получило около 17 млрд. долларов в виде поступлений от продаж, и итальянские власти предполагают получить еще 64 млрд. долларов в ближайшие пять лет после того, как будут проданы крупные компании, такие как ENI и STET (телекоммуникационная холдинговая компания). Правительство также надеется получить еще 12,9 млрд. долларов от продажи своих банковских авуаров и принадлежащей ему недвижимости.

Основной целью приватизации является погашение государственного долга и сокращение бюджетного дефицита с 7,4% от ВВП в настоящее время до 3%, чтобы удовлетворить требования Европейского валютного союза.

Правительство надеется расширить число держателей акций, всячески стимулируя мелких акционеров, чтобы создать в стране более крупный рынок для будущих выпусков акций.

Реализация программы приватизации в Канаде началась в 1985 г. и продолжается до сегодняшнего дня. Программа полностью придерживается принципов индивидуального подхода к приватизации каждого отдельного предприятия, пользуясь предложением акций на фондовом рынке для населения, продажей посредством тендера и продажей посредством переговоров. К 1997 году было приватизировано 26 государственных предприятий, включая государственную авиалинию, государственную железнодорожную и объединенную нефтяную компанию, а также компанию по обогащению урана, телекоммуникационные компании и компании, производящие самолеты и оружие. Поступления от приватизации составили 7,6 млрд. долларов, из которых приблизительно 6 млрд. получило Правительство.

Программа приватизации в Канаде расширила рынки капитала и явно способствовала росту эффективности бывших государственных предприятий.

В Испании программа приватизации существует с 1982 года и проводится то с большей, то с меньшей интенсивностью. Преобладающей формой приватизации является предложение акций в широкую продажу через Испанскую фондовую биржу и на международных рынках капитала.

С 1985 года правительство получило более 8 млрд. долларов в виде поступлений от приватизации и надеется получить в два раза больше в ближайшие годы. Бюджетный дефицит, составляющий 5,9% от ВВП, и высокий уровень государственного долга стали основными факторами, влияющими на темпы и объемы испанской программы приватизации (к 1998 году необходимо было сократить дефицит в два раза для того, чтобы удовлетворять требованиям Европейского Валютного Союза).

В ходе приватизации в Новой Зеландии уже приватизировано более 30 государственных предприятий. Начиная с 1988 года общая сумма доходов от приватизации составила 9 млрд. долларов. Основным методом передачи права собственности были прямые точечные продажи, тогда как предложение акций в широкую продажу использовалось довольно редко. Широкое владение акциями не было основной целью программы приватизации, являющейся частью программы коренной перестройки новозеландской экономики за последние 15 лет.

Благодаря мерам, принятым правительством Новой Зеландии, поступления от приватизации составили почти 14% от годового ВВП. Власти страны обращают особое внимание на регулирование деятельности монополий в постприватизационный период.

Подводя итог вышеизложенному, отметим, что за счет приватизации как одного из наиболее часто используемых методов управления государственной собственностью правительства различных стран получают довольно крупные поступления в бюджет и одновременно снимают с себя бремя обслуживания и управления монстрами индустрии своих стран. Финансовые потоки, связанные с приватизацией в различных странах проиллюстрированы в табл. 1.


Сводная таблица финансовых потоков, связанных с приватизацией (в млрд. долл. США)

Таблица 1

Страна

Бюджетный дефицит в 1995 г. (в процентах к ВВП)

Доходы от приватизации (1985-1995 гг.)

Совокупные поступления от приватизации как процент к среднему годовому ВВП

Доходы от приватизации в 2006-2010 гг. Цели правительства

Великобритания

6,0

96,7 (с 1979 г.)

11,9 (1979-1991 гг.)

Нет данных

Франция

5,3

34,1

1,5 (1989-1992 гг.)

11,0

Италия

7,4

17,0

1,4 (1983-1991 гг.)

53,2

Канада

4,0

7,6

0,6 (1984-1990 гг.)

Нет данных

Испания

5,9

8,3

0,5 (1986-1990 гг.)

16,2

Португалия

5,2

5,3

4,3 (1989-1991 гг.)

16,3

Аргентина

0,4

18,2 (с 1988 г.)

9,0 (1990-1994 гг.)

2,5 (1996)

Чили

-1,6

2,8 (с 1974 г.)

Нет данных

0,5 (1996)

Новая Зеландия

-0,1

9,0

14,1 (1987-1991 гг.)

1,4 (1996)

 

   


В настоящее время ни у кого не вызывает сомнения необходимость в рыночной оценке активов. Потребителями этой информации являются практически все участники экономических отношений, включая предприятия и организации различных форм собственности, государственные учреждения и физические лица. Вопросы налогообложения, страхования, кредитования, защиты прав потребителей должны решаться только на основе сложившихся на текущий момент экономических условий.

Проведя исследования и выяснив, что основная работа менеджера – думать о продуктах, рынках и покупателях и реализовывать возникшие идеи, они начинают выяснять, как это делается, то есть строить конвейер мысли. Отсюда – всевозможные матрицы, помогающие американцам со школьной скамьи структурировать аморфную действительность.

Отсюда – деление сотрудников на экстравертов и интравертов, получающих информацию всеми пятью чувствами и интуитивно, постепенно приходящих к решению или быстро – чтобы правильно разместить их по рабочим местам и "включить в работу все мозги компании". А если сам менеджер до чего-нибудь не додумается, это сделает мощная индустрия аутсорсинга деловой мысли – исследователи при многочисленных школах бизнеса. Они вовремя подскажут, что парадигма меняется.

Задача управления госдолями обычно состоит в том, чтобы с помощью находящихся в распоряжении владельца правовых возможностей:

·      обеспечивать долгосрочное повышение стоимости предприятия;

·      достигать текущей, по возможности выплачиваемой по дивидендам, прибыли;

·      обеспечивать в любое время сохранность платежеспособности предприятия;

·      наращивать собственный капитал для повышения эффективности работы предприятия.

     Если государство является владельцем или совладельцем предприятия, то в рамках управления госдолями должны достигаться дополнительные специфические государственные цели. Таковыми являются:

·      точное и примерное исполнение законодательства по труду, обязанностей уплаты налогов, законодательства по защите окружающей среды и т. д.;

·      принятие во внимание государственных целей в области занятости сотрудников, в особенности;

·      активное обучение профессиональных кадров и т. д.;

·      активная деятельность в области собственных специфичных для предприятия исследований и разработок, а также стимулирование необходимых для этого квалифицированных кадров;

·      содействие в создании рабочих мест на определенном предприятии и на предприятиях-поставщиках без угрозы для конкурентоспособности и рентабельности предприятия.

     Организация управления госдолями

     Управление госдолями должно быть принципиально организовано таким образом, чтобы государство как собственник предприятия предоставляло менеджменту по возможности большую самостоятельность в практическом управлении предприятием c другой стороны, государство должно иметь достаточную возможность влиять на то, чтобы предприятие было обязано добиваться достижения указанных целей государства и чтобы исполнение этих обязательств контролировалось.

Независимо от результатов хозяйственной деятельности, отечественным предприятиям не хватает оборотных средств, чтобы выполнять текущие обязательства по платежам. Поэтому не выплачиваются зарплаты и не платятся налоги, а в отношении поставщиков и клиентов денежную экономику подменяет обменная (бартерная) экономика. Во многих случаях зарплата сотрудникам, которые втянуты в этот обмен, выплачивается натурой. С точки зрения народного хозяйства эта обменная экономика неэффективна и должна быть заменена денежной экономикой.

Это принципиально реализуемо, если предприятиям предоставляются краткосрочные кредиты, которые обеспечиваются государством и с помощью которых предприятия оплачивают заработную плату, услуги поставщиков и свои налоги.

Однако при этом возможен большой риск, состоящий в том, что в условиях неконтролируемой ситуации эти кредиты могут быть использованы не для предусмотренных целей, а для накопления или нелегального экспорта капитала.

Предпосылкой функционирования этой системы является то обстоятельство, что накопившиеся обязательства перед поставщиками, невыплаченные налоги и заработная плата консолидируются и переводятся в разряд среднесрочных обязательств, которые могут быть погашены, например, и таким же образом консолидированных старых требований.

Конкретно возможен следующий технологический процесс:

1. Соответствующее предприятие представляет инвестиционному куратору доказательство надежности заключенных договоров, для выполнения которых необходим краткосрочный кредит для пополнения оборотных средств.

2. Кредит предоставляется или напрямую, или посредством выставления гарантии на кредит отечественного банка.

3. Использование кредита контролируется со стороны инвестиционного куратора (напрямую или через какую-то контролирующую организацию).

4. Возврат кредита обговаривается таким образом, чтобы он совпал со сроками оплаты, обговоренными по договору.

5. На кредит выставляется вексель, который кредитор может поместить в свой портфель или же при необходимости дисконтировать в Центральном банке.

6. Конкретный кредит должен быть возвращен в договоренные сроки в противном случае предприятие должно рассчитывать на банкротство, менеджеры на увольнение, а частные инвесторы на потерю имущества в рамках процедуры банкротства.

7. Для финансирования новых заказов в период действия старого кредита могут быть предоставлены новые кредиты.

За предоставленные подобным образом кредиты должна требоваться оплата гарантии, например, процентная ставка, которая по отношению к нормальной банковской ставке содержит определенную надбавку для того, чтобы предприятия сами проявляли заинтересованность с годами все меньше и меньше прибегать к помощи этого инструмента

Запланированные в концепции предприятия инвестиции должны быть зафиксированы в договоре на продажу. При невыполнении этих условий должны выплачиваться договорные штрафы.

Это положение распространяется и на предусматриваемое в концепции предприятия сохранение (увеличение) в будущем числа рабочих мест.

Для решения задач необходимо с учетом зарубежного опыта разработать методологию управления государственной собственностью, включающую различные приемы и методы, учитывающие многообразие и особенности видов и типов этой собственности. Концептуальные основы регулирования государственной собственностью были разработаны различными учеными и проведены разные методологии по приватизации. Но незыблемым остается один фактор вмешательство государства на рыночные структуры необходимо в условиях кризиса мировой экономики.

Литература:

1. Михайлов Д.М. Мировой финансовый рынок. Тенденции развития и инструменты. - М.: Экзамен, 2000.

2. Мишкин Ф. Экономическая теория денег, банковского дела и финансовых рынков. - М.: Аспект-Пресс, 1999.

3. Перар Ж. Управление международными денежными потоками.- М.: Финансы и статистика, 1998.

Рецензент д.э.н., Асизбаев Р.Э.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 II БӨЛҮК

МАГИСТРАНТТАРДЫН ИЛИМИЙ БАЯНДАМАЛАРЫ, БИЛДИРҮҮЛӨРҮ

 

Абдылдаева Ш.

Основные проблемы фискальной политики

Кыргызской Республики

 


В статье отмечены основные проблемы фискальной политики Кыргызской Республики. Рассмотрена динамика изменения соотношения суммы бюджетных поступлений от обязательных платежей бизнеса, налоговая нагрузка по отраслям экономики.

Ключевые слова: Налоги, налоговая система, фискальная политика, налоговая нагрузка, налоговое бремя.

Налоги являются неотъемлемой частью налоговой системы и выступают основным источником доходов бюджетной системы, включая бюджеты всех уровней и, следовательно, решающим фактором в создании финансовой базы, необходимой для выполнения социально-экономических и других задач государства. С помощью налогов определяются взаимоотношения предпринимателей, предприятий всех форм собственности с государственными и местными бюджетами, с банками, а также с вышестоящими организациями. При помощи налогов регулируется внешнеэкономическая деятельность, включая привлечение иностранных инвестиций, формируется хозрасчетный доход и прибыль предприятия. Именно поэтому так важно правильное построение и четкое функционирование налоговой системы Кыргызской Республики.

Система налогообложения в Кыргызской Республике была введена в действие сначала 1992 года. К нормативным правовым актам, устанавливающим нормы, регулирующие налоговые правоотношения относятся Конституция Кыргызской Республики, Налоговый кодекс Кыргызской Республики, законы, постановления Жогорку Кенеша Кыргызской Республики и его палат, указы Президента Кыргызской Республики, постановления Правительства Кыргызской Республики, а также  акты Министерства финансов Кыргызской Республики, решения местных государственных администраций и органов местного самоуправления, которые носят общеобразовательный характер. С июля 1996 года был введен Налоговый кодекс Кыргызской Республики, который является основным законом в системе нормативно-правовых актов, регулирующих налогообложения в республике.

Налоговая система стран с переходной экономикой, в частности, Кыргызской Республики формировалась в сложных условиях. Так, спад производства обострил проблему мобилизации доходов в государственный бюджет; хаотически осуществленная приватизация лишила государство важнейших источников финансовых накоплений; рост внешней задолженности вынудил власти сделать упор в политике налогообложения на достижение, главным образом, фискальных целей.

Система налогов и сборов служит инструментом экономического воздействия на общественное производство, его структуру и динамику, размещение, ускорение научно-технического прогресса. Налогами можно стимулировать или, наоборот, ограничивать деловую активность, а, следовательно, развитие тех или иных отраслей предпринимательской деятельности. Можно создать предпосылки для снижения издержек производства и обращения частных предприятий, для повышения конкурентоспособности национальных предприятий на мировом рынке. С помощью налогов можно проводить протекционистскую экономическую политику или обеспечить свободу товарному рынку. Налоги создают основную часть доходов государственного и местных бюджетов, давая возможность финансового воздействия на экономику через расходную часть.

Госчиновники считают, что налоги должны платить все и по той шкале, которая установлена кодексом, предприниматели уверены, что налоговое бремя должны быть оптимальным, дабы избежать перекоса в ту или иную сторону. Наша беда в том, что налоги платят не все, особенно избранные предпочитают с государством  не всегда делиться [1].

Главным критерием эффективности налоговой системы в современных условиях может служить уровень налоговой нагрузки на различные субъекты хозяйствования. Основные требования к способу определения показателя налоговой нагрузки обусловлены необходимостью отображения уровня нагрузки, как на юридических, так и на физических лиц, а также структуры всех обязательных платежей, выплачиваемых субүектами налогообложения.

В мировой практике коэффициент налоговой нагрузки или соотношение общих налоговых поступлений и ВВП как макроэкономический показатель имеет принципиально важное значение и может быть использован для определения оптимальных пределов налогообложения. Сформулирована гипотеза о том, что примерно 25-процентное соотношение налоговых поступлений к ВВП представляет собой некий предел, превышение которого, скорее всего, принесет определенный ущерб экономике.

Динамика изменения соотношения суммы бюджетных поступлений от обязательных платежей бизнеса, включая налоговые поступления, социальные отчисления и отдельные неналоговые доходы, и ВВП за период, начиная  с  2000 года, представлена в нижеследующей диаграмме.


Налоговое бремя (% к ВВП)

 


Как видно из диаграммы,  соотношение бюджетных поступлений к ВВП с 2000 года по 2007 год имело четкую и стабильную тенденцию ежегодного повышения и к 2007 году составило 24,4% к ВВП. Однако, в 2008-2010 годы соотношение таких поступлений к ВВП незначительно снизилось, при этом в дальнейшем наблюдается его повышение с опережающим ростом.  Снижение объема поступления в 2008-2010 годы было связано с влиянием последствий мирового кризиса 2008г., а так же внутренней политической нестабильностью. Рост налоговой нагрузки стабилизировался в предыдущие два года и составил в 2013 году 26,8% в среднем по экономике в целом. Это означает, что максимум для налоговой нагрузки, который определен на основе эмпирического мирового опыта, достигнут, и даже превышен  в республике. Поэтому в предстоящем периоде не предполагается рассматривать повышение или введение новых видов обязательных платежей, включая налоги, повышение доходов бюджета должен достигаться только за счет расширения налогового поля на основе применения более совершенных методов их администрирования. Учитывая, что ставки налогов, установленные в стране, уже на сегодняшний день минимальны, очевидно, что снижение общей налоговой нагрузки может быть достигнуто только за счет пересмотра и постепенного понижения ставки социальных отчислений. 

По-прежнему, несмотря на предпринятые в предыдущие годы усилия, достаточно высокая налоговая нагрузка усугубляется неравномерностью ее распределения по отраслям и секторам экономики.  В 2013 году показатели налоговой нагрузки по основным секторам экономики  (без учета налогов на импорт и отчислений в социальный фонд) были следующими.


                  Налоговая нагрузка по отраслям экономики

 

2013

Структура ВВП

в % к итогу

Налоговыепоступления (*)

в % к общимналогам

Налоговая нагрузка

Всего

350,028.4

35,885.3

Промышленность

56,323.6

16.1

12,299.8

34.3

21.8%

Сельскоехозяйство

53,156.5

15.2

653.7

1.8

1.2%

Строительство

23,644.5

6.8

1,820.2

5.1

7.7%

Услуги

166,666.9

47.6

21,111.6

58.8

12.7%

Налоги на продукты и импорт

50,236.9

14.4

(*) не включает налоги на импорт и социальные отчисления


Самая большая нагрузка приходится на промышленный сектор 21.8%, в то время как в секторе сельского хозяйства налоговая нагрузка составляет всего 1.2%, в связи с тем, что данный сектор экономики  практически освобожден от налогов за исключением налогов на землю и имущество. 
Сектор услуг занимает основную долю в ВВП страны, поступления налогов от данного сектора так же составляют существенную долю налоговых поступлений, однако налоговая нагрузка в данном секторе значительно уступает налоговой нагрузке промышленного сектора и составляет всего 12.7%.
Необходимо признать, что в настоящее время не представляется возможным реально оценивать доходы хозяйствующих субъектов для целей налогообложения по причине отсутствия исчерпывающей информации об объемах финансовых и товарных потоков. В этой связи наряду с преобразованиями структурного характера необходимо обратить особое внимание на повышение качества сбора информации, необходимой для повышения эффективности фискального администрирования и контроля.
Анализ фискальной системы, существующей в настоящее время в Кыргызской Республике, позволяет выделить следующие проблемы.
1.Недостаточно эффективное государственное управление, что выражается:
1) в дублировании администрирования двух основных бюджетных финансовых потоков двумя государственными ведомствами – Налоговой службой и Социальным фондом;
2) неудовлетворительным уровнем прозрачности формирования и распределения доходов Социального фонда; 
3) установлением ряда неналоговых платежей подзаконными нормативными актами, а также отсутствии  системного правового регулирования их администрирования;
4) невозможностью принятия качественных  государственных решений из-за отсутствия достоверной статистической и регистрационной информации по секторам и субъектам предпринимательства в классификации, адекватной целям анализа эффективности проводимой фискальной политики; 
2. Неравномерное распределение налоговой нагрузки, сопровождающееся  обширным и не всегда обоснованным перечнем освобождений от уплаты налогов и других обязательных платежей,  значительным уровнем теневой экономики, существенной нагрузкой на работодателя по отчислениям в Социальный фонд Кыргызской Республики.

    3. Наличие неясностей и пробелов в  налоговом законодательстве, которое не в полной мере соответствует задачам налогового администрирования фискальных и правоохранительных органов, с одной стороны, и потребностям налогоплательщика для беспроблемного исчисления и исполнения налоговых обязательств, с другой.

    4. Недостаточно эффективное, несмотря на явные позитивные изменения в последние годы,  администрирование налогов и других обязательных платежей в бюджет, в первую очередь обусловленное низким кадровым потенциалом органов, отвечающих за разработку и реализацию фискальной политики в стране.

    5. Несовершенные процессы и процедуры реализации налогового законодательства на практике. Многочисленные и длительные судебные разбирательства по налоговым правоотношениям и отсутствие единообразного применения норм налогового законодательства различными государственными институтами: фискальными ведомствами, правоохранительными органами, судебными органами, ЖогоркуКенешом Кыргызской Республики.

    6. Отсутствие системы формирования налоговой культуры у налогоплательщиков, у должностных лиц всех ветвей власти, в обществе в целом, последствиями которого является терпимое отношение  общественности к уклонениям от уплаты налогов. За последние 25 лет в отношении исполнения налоговых обязательств  в стране сложился крайне негативный стереотип поведения граждан, разрушающий сами основы государства. Поэтому необходимы активные системные действия государства, направленные на формирование у граждан понимания того, что уплата налогов является главной обязанностью гражданина страны,  и их уплата всеми, кто обязан это делать, приведет в целом к повышению конкурентоспособности легальной экономики, преодолению системной коррупции, увеличению возможностей государства исполнять социальные обязательства.

            Литература:

1. Абдымаликов К. Экономика Кыргызстана (на переходном этапе): Учебник. – Б.: «Бийиктик»., 2010.

2. Концепция фискальной политики Кыргызской Республики на 2015-2020 годы.

Рецензент: э.и.д, проф. Омуралиева Д.К.


 

Адикинова К.

Роль и значение кредитования реального сектора экономики

 


Вопросам определения роли кредита в экономике, его влияния на ее развитие отведено значительное место в экономических исследованиях.

В настоящее время в реальном секторе экономики нашей республики происходит медленные позитивные сдвиги. В этих условиях источником основного дохода для банков становятся краткосрочное и высокодоходное кредитование в основном торговых предприятий - импортеров и иностранных валютных операций зачастую спекулятивного характера[4].

При этом происходит, хотя и относительно медленное, расширение отраслевого охвата экономики банковскими услугами. Вместе с тем, в настоящее время становится все более очевидным уязвимость и слабость банковского сектора.

В настоящее время росту кредитной активности банков препятствуют несколько факторов.

Основными факторами высокого уровня кредитного риска в реальном секторе является низкая эффективность многих предприятий республики, отсутствие ликвидного залогового имущества, недостаточный уровень раскрытия информации. Доля предприятий, закончивших прошлый год с убытками и нулевым результатом составляет львиную долю.  Велики обүемы просроченных задолженностей предприятий и запасов товаров отраслей промышленности, хранящихся на складах предприятий, использование в хозяйственном обороте денежных суррогатов в виде бартера, неплатежей. Вместе с тем, следует отметить, что с точки зрения устойчивости банковской системы дальнейшая преимущественная ориентация на внешнеторговые операции и операции на финансовых рынках ведут в целом к медленной стагнации банковской системы, в основе чего лежит потенциальная деградация внутренней производственной базы, сокращение ресурсной основы банковского бизнеса.

Недостаточная защищенность банков в отношениях кредитор-заемщик. Оформление прав собственности на имущество из залогов при активном противодействии заемщиков может растянуться на года. При этом следует учитывать, что всякое затягивание сроков означает не просто замораживание средств, а прямой убыток для банков.

Невысокая кредитная активность банков в некоторой степени определяется и структурой привлеченных средств, где преобладающее значение имеют краткосрочные депозиты, что не позволяет коммерческим банкам кредитовать крупные долгосрочные проекты.

Кредитная политика непосредственно самих банков, порядок выдачи кредитов и последующего мониторинга не всегда соответствует установленным правилам, что в конечном итоге приводит к кредитным потерям банков. Это является следствием неэффективного управления кредитным портфелем руководством банка, злоупотреблениями при осуществлении кредитования. В результате кредитные проекты, имеющие большой потенциал рентабельности не получают средств, а вместо этого средства направляются в проекты с высоким риском[3].

В Кыргызстане объем банковских активов в течение  последних лет не превышает трети ВВП.  В 2014 году наблюдалось замедление темпов роста экономики Кыргызской Республики. Снижение объемов промышленного производства было одной из главных причин замедления темпов роста ВВП в 2014 году, которое произошло, в основном, за счет снижения производства на предприятиях обрабатывающей промышленности (на 3,0 процента) в связи с сокращением объемов производства на предприятиях месторождения «Кумтор» (на 6,8 процента). В результате физический объем производства промышленной продукции снизился на 1,7 процента, составив 167,6 млрд. сомов.


Рис.1


Вклад промышленного производства в рост экономики сложился отрицательным и составил 0,3 процентных пункта (вклад аналогичного показателя в 2013 году был положительным и составлял 5,7 процентных пункта). Без учета предприятий по разработке золоторудного месторождения «Кумтор» промышленное производство по итогам 2014 года увеличилось на 3,4 процента. Удельный вес промышленности в структуре ВВП в 2014 году составил 15,5процента. Спад производства сельскохозяйственной продукции в 2014 году был обусловлен сложившимися неблагоприятными природно-климатическими условиями, которые повлияли на сокращение производства продукции растениеводства на 4,6 процента. Общий объем валовой продукции сельского хозяйства в 2014 году составил 194,4 млрд. сомов, сократившись в реальном выражении на 0,6 процента. Снижение объема валового выпуска сельскохозяйственной продукции, в основном, было обусловлено сокращением производства зерновых культур (без зернобобовых, риса и гречихи) на 21,9 процента, в том числе пшеницы – на 30,1 процента. Прирост объема рыночных услуг в 2014 году по сравнению с 2013 годом составил 6,5 процента. Как и прежде, вклад в прирост ВВП данной отрасли оказался положительным и по итогам 2014 года составил 1,9 процентных пункта. Общий объем оптовой и розничной торговли, ремонта автомобилей и мотоциклов в 2014 году увеличился на 8,3 процента по сравнению с аналогичным показателем 2013 года. В рассматриваемом периоде отмечался прирост по всем секторам данной отрасли, в частности, оборот «розничной торговли, кроме торговли автомобилями и мотоциклами» вырос на 9,4 процента; объем «торговли автомобилями и мотоциклами, автомобильными деталями, узлами и принадлежностями» – на 7,3 процента. Объем услуг, оказываемых гостиницами и ресторанами, вырос на 9,6 процента. Общий объем валовой продукции строительства в 2014 году составил 96,9 млрд. сомов, увеличившись в реальном выражении на 24,9 процента против прироста аналогичного показателя в 2013 году на 16,4 процента. Строительная отрасль внесла положительный вклад в формирование ВВП на уровне 1,6 процентных пункта. Увеличение объема строительных работ было обусловлено ускорением темпов роста объемов инвестиций в основной капитал. Объем инвестиций в основной капитал составил 105,8 млрд. сомов, увеличившись на 21,6 процента (в сопоставимых ценах). В 2013 году прирост аналогичного показателя составлял 7,6 процента. Объем освоенных инвестиций в основной капитал увеличился на объектах обеспечения (снабжения) электроэнергией, газом, паром и кондиционированным воздухом, обрабатывающей промышленности, а также в сфере услуг. Прирост объема валовой продукции в секторе сельского хозяйства  в 2012 году был достигнут за счет увеличения производства бахчевых культур (на 27,5 процента), кормовых культур (на 5,9 процента), овощей (на 5,5 процента). В то же время снизилось производство сахарной свеклы (на 35,8 процента) и пшеницы (на 32,4 процента)[2].

Банк уделяет большое внимание расширению предлагаемых им кредитных продуктов. Этому в немалой степени способствует сотрудничество с международными финансовыми организациями, в частности с Европейским Банком Реконструкции и Развития и Международной Ассоциацией развития. Кредитование предприятий малого и среднего бизнеса, а также частных предпринимателей рассматривается Банком в качестве приоритетного направления размещения ресурсов, так как растет количество представителей малого и среднего бизнеса, следовательно, спрос на кредиты стабильно увеличивается.

Кредитный портфель Банка в разрезе по секторам экономики по состоянию на 01 января 2014 года представлен в следующем виде:

Таблица 1.

Кредитный портфель коммерческих банков  по секторам экономики

 (на конец периода) (млн. сом.)

 

2013г.

2014г.

Промышленность

4356,2

6462,8

Сельское хозяйство

9360,5

14424,1

Транспорт и связь

1224,8

1518,5

Торговля и услуги

19840,1

27991,4

Заготовка  и переработка

116,5

461,3

Строительство и ипотека

8666,1

13207,7

Потребительские кредиты

4861,6

6645,5

Прочие

5541,7

8045,0

Всего

53961,6

78756,3

 

Увеличение показателей объема вновь выданных кредитов наблюдалось практически во всех отраслях экономики (кроме кредитов на связь). По итогам года доля кредитов в торговлю повысилась на 3,0 процентных пункта, до 45,1 процента. Удельный вес кредитов на сельское хозяйство составил 11,6 процента, на промышленность – 11,4 процента, на потребительские цели – 9,3 процента, на ипотеку – 5,3 процента, на строительство – 4,3.


Рис 2.

 


В течение последних лет наметилась устойчивая динамика роста уровня финансового посредничества в показателях по активам, кредитам и депозитам к ВВП. В то же время, потенциал банковской системы по дальнейшему росту кредитования реального сектора имеется, как за счет продолжающейся капитализации банков, так и за счет роста депозитной базы.

С учетом выше сказанного можно сделать вывод о слабости и уязвимости  банковской системы  Кыргызской Республики,  которая  не располагает необходимым капиталом для крупномасштабного кредитования предприятий и имеет структуру пассивов, которая не способствует долгосрочным инвестициям.  Также этот факт указывает  на неготовность  хозяйствующих субъектов получать инвестиции. Нежелание хозяйствующих субүектов в получении инвестиций является, отсутствие эффективного собственника и навыки, необходимые для разработки рациональных инвестиционных предложений, представленных вкредитными комитетами банков, для получения требуемой суммы [5].

Мы считаем, что развитие реального сектора экономики Кыргызской Республики будет способствовать совершенствованию технологий производства, расширению и поддержанию стабильного рынка. Для этого необходимо развивать новые финансовые институты, в том числе в виде гарантийных фондов, основная задача которых – увеличение доступа малого и среднего бизнеса к кредитным ресурсам, путем частичного гарантирования возврата кредитов, что снижает кредитные риски финансово-кредитных учреждений. Поэтому остается важным поддержание и дальнейшее развитие конкуренции на рынке банковских услуг, что позволит направить финансовые ресурсы в приоритетные отрасли экономики, а так же предоставление кредитов  населению по приемлемым процентным ставкам.

Литература:

1. Закон “О Национальном банке Кыргызской Республики” от 4 июня 1997г.

2. Закон “О банках и банковской деятельности в Кыргызской Республике” от 5 июня 1997г.

3. Годовой отчет НБКР

4. Чокоев З. Денежно-кредитная политика: опыт 10 лет // АКИ-пресс-2003.-№7-8-с.19-21

5. Кредитные вложения в экономику // Банковский Вестник - 2004 .-№7- с . 20-24

6. Основные тенденции рынка депозитов и кредитов // Банковский Вестник -2004.-№7-с.15,16

7. Российская банковская энциклопедия. Гл ред. О. И. Лаврушин. – М.:1995г

8. Мырзакматов А. Организационно-правовая основа коммерческого банка // Реформа - 2005.-№1.c.45

Рецензент: э.и.к., доцент Нуралиева Н.М.


 

Акылбек кызы Н.

Роль ГНС в пополнении доходной части государственного бюджета

 


В статье отмечена роль Государственной налоговой службы  Кыргызской Республики. Сделан анализ  налогов и платежей за 2014 год .

Ключевые слова: Налоги, налоговая система, Государственная налоговая служба, налоговое администрирование.

Государственная налоговая служба при Правительстве Кыргызской Республики является государственным органом исполнительной власти, осуществляющим сбор налогов, страховых взносов и других обязательных платежей в бюджет и кон­троль за полнотой и своевременностью их уплаты.

Государственная налоговая служба является центральным ис­полнительным органом государственной власти, осуществляющим контрольные функции государственного управления.

ГНС представляет собой единую систему; состоящую из централь­ною аппарата и управлений ГНС по областям и городам Бишкек и Ош, районам и городам без районного деления, которые являются юридическими лицами, имеют самостоятельную смету расходов, счета в системе Казначейства, печать с изображением Государственного герба Кыргызской Республики, со своим наименованием на государственном и официальном языках, фирменные бланки, угловые штампы.

Контроль своевременного поступления налогов и других пла­тежей - основная задача ГНС при Правительстве КР.

За  2014     год      Государственной  налоговой           службой  при  Правительстве Кыргызской Республики собрано налогов и платежей в сумме 42169,9 млн. сом при уточненном прогнозе 41388,8 млн.сом, выполнение составило 101,9% или перевыполнено  на  781,1  млн.сом,  по  сравнению  с  аналогичным  периодом прошлого года поступления налогов и платежей увеличились на 4585,2 млн.сом или  на  12,2%.  Доля  доходов  к  ВВП  составила  10,61%  и  по  сравнению  с аналогичным периодом прошлого года увеличилась на 0,04 процентных пункта.

В том числе поступления в республиканский бюджет составили  29417,4 млн.сом  при  прогнозе  28699,6  млн.сом,  выполнение  составило  102,5%  или перевыполнено  на  717,8  млн.сом,  по  сравнению  с  аналогичным  периодом прошлого года поступления увеличились на 3154,1 млн.сом или на 12,0%.

Поступления в местный бюджет составили 12752,6 млн.сом при прогнозе12689,2 млн.сом,  выполнение  составило  100,5%  или  перевыполнено  на  63,3 млн.сом, по сравнению с аналогичным периодом прошлого года поступления налогов и платежей увеличились на 1431,2 млн.сом или на 12,6%.


 


Поступления налогов и платежей в государственный бюджет без учета «Кумтор» составили       37545,6            млн.    сом при прогнозе 37946,8 млн.сом, выполнение  составило  98,9%  или  недобор  401,2  млн.сом, по  сравнению  с аналогичным периодом   прошлого года поступления налогов и платежей увеличились на 3529,0 млн.сом или на 10,4%. Доля доходов к ВВП сократилась на 0,33 процентных пункта и составила 10,21%.



Выполнение                      прогнозных                показателей                обеспечено всеми

подведомственными структурными подразделениями: УГНС по г. Бишкек – 100,3%, УГНС по контролю за субъектами СЭЗ – 123,8%, УГНС по контролю за крупными налогоплательщиками – 103,1%, УГНС по контролю за крупными налогоплательщиками    (ЮГ)   100,0%,       УГНС по        г.Ош – 103,9%, Межрегиональным  Управлением ГНС по Северному региону – 100,2%, Межрегиональным          Управлением ГНС по Южному региону –100,7% и Межрегиональном Управлении ГНС по Восточному региону – 103,6% [2].


 


Несмотря на достигнутый прогресс, нерешенными остаются некоторые проблемы налогового администрирования, главным образом, связанные с недостаточной эффективностью деятельности налоговых органов, наличием устаревших, неэффективных форм и инструментов администрирования.

Не решены принципиальные вопросы пересмотра приоритетов и модернизации деятельности фискального органа, предусматривающие изменение акцента в работе службы с чисто фискальных ориентиров на предоставление сервисных услуг.

До конца не решены вопросы обеспечения качества услуг, предоставляемых налогоплательщику, минимизации условий для возникновения коррупционных контактов, улучшения взаимодействия с другими государственными органами и общественными институтами, оптимизации внутренних рабочих функций и процессов, повышения качества кадрового состава службы.

Важным, если не самым главнымвопросом, остается решение задачи изменения взглядов и отношения налоговой службы к своей роли и задачам в реализации налоговой политики государства, перестройки мышления, с одной стороны, и пересмотр позиции и отношения налогоплательщиков и граждан к своим обязанностям и ответственности перед государством и обществом – с другой.

Литература:

1. Абдымаликов К. Экономика Кыргызстана (на переходном этапе): Учебник. Б.: Бийиктик, 2010

2. Алкадырова С.М. Автореферат диссертации «Совершенствование системы налогообложения физических лиц в условиях рыночной экономики» -Б: 2007

3. www.sti.gov.kg

Рецензент: э.и.д., проф. Омуралиева Д.К.


 

Асанбаев С.

Перспективы развития потребительского кредита в Кыргызстане

 


Аннотация: В данной статье отразили теоретические аспекты потребительского кредитования, включая понятие потребительского кредита и его роль в экономике. Тенденции и перспективы развития рынка потребительского кредитования в Кыргызстане.

Ключевые слова: потребительский кредит, банк, кредит, доход,  ставка, рынок.

Проводимая в стране экономическая реформа открыла новый этап и задачи в развитии банковского дела.

Кредит выступает опорой современной экономики, неотъемлемым элементом экономического развития. Его используют как крупные предприятия и объединения, так и малые производственные, сельскохозяйственные и торговые структуры; как государства, правительства, так и отдельные граждане.

Предоставление кредитов, в частности - физическим лицам, относится к наиболее важным операциям большинства коммерческих банков. Объемы кредитования составляют существенную часть активов банковской системы и отдельных банков, а доходы от кредитования - значительную долю их общих доходов. Развивая потребительское кредитование, банки значительно расширяют свою клиентскую базу, увеличивают прибыль. Однако данный вид кредитования опасен для банков ввиду возможности не возврата кредитов. Предъявляя минимальные требования к заемщикам, кредитные организации увеличивают кредитный риск и пытаются его компенсировать за счет высоких процентных ставок.

Потребительский кредит является одним из самых распространенных видов банковских операций в развитых странах Запада. При этом следует подчеркнуть, что сфера действия потребительского кредита намного шире, чем только покупки товаров длительного пользования (durablegoods), таких как автомашины, бытовая техника и т. п. Так: покупка недвижимости в рассрочку, по существу, также является одной из разновидностей долгосрочного потребительского кредитования; текущие покупки посредством дебетовых кредитных карточек по своей значимости и распространенности не уступают использованию потребительского кредита при крупных покупках.

В Кыргызстане   наблюдается стремительный рост потребительского кредитования. Можно выделить несколько причин подобного роста: во-первых, некоторая стабилизация экономического положения и политической жизни в Кыргызстане,   постепенно возвращают людям чувство уверенности, во-вторых, отмечается рост благосостояния населения и, как следствие, появление желания покупать более дорогие вещи, не являющиеся вещами первой необходимости (машины, бытовую технику, новую мебель), в-третьих, опыт последних лет показал неэффективность простого накопления денег вследствие инфляции и колебаний валютных курсов, и, все чаще, предпочтение отдается вложениям в те или иные товары.

Потребительский кредит в современных условиях оказывает положительное и отрицательное влияние на экономические процессы. Потребительский кредит способствует развитию экономики:

- Стимулирует развитие потребительского кредита способствует расширению покупательского спроса на услуги,товары длительного пользования, ускоряя их реализацию и увеличивая доходную часть федерального бюджета.

- Способствует перераспределению доходов в пространстве (между различными участниками процессов производства и потребления), и времени.

- Устанавливает баланс между совокупным спросом и совокупным предложением в краткосрочном периоде.

- Сокращает временные разрывы между потребностью в определенных товарах и услугах и возможностью их оплаты.

- Сокращает издержки обращения, связанные с хранением товаров.

- Увеличивает скорость денежного обращения.

- Дает возможность производителям снять остроту проблемы перепроизводства товаров и услуг, скоординировать в будущем производственные планы с учетом прогноза потребительского спроса и избежать кризиса сбыта.

В тоже время потребительский кредит может оказывать и негативное влияние на экономические процессы:

- На уровне субъекта, потребительский кредит создает иллюзию богатства и приводит к чрезмерным тратам. По мере роста задолженности часто возникают трудности с ежемесячными платежами. Кроме того, потребитель с высокой долей задолженности в потребительском бюджете отчасти теряет покупательский потенциал и привлекательность для товаропроизводителей в будущем.

- Покупки в кредит обходятся дороже, чем при оплате наличными. Увеличение расходов связано с необходимостью оплаты процентов за пользование кредитом.

- На макроуровне потребительский кредит, временно форсируя рост производства и создавая видимость высокой конъюнктуры, в конечном счёте, способствует выходу производства за рамки платёжеспособного спроса населения, нарастанию перепроизводства и обострению экономических кризисов.

- В условиях глобализации экономики особенно явно проявляются отечественными и ведущими зарубежными компаниями. Крупнейшие, транснациональные компании, столкнувшись с кризисом сбыта в странах базирования и производства товаров и услуг, предлагают более выгодные условия потребительского кредитования на российском рынке, повышая свои шансы в конкурентной борьбе. Отечественные компании, часто более слабые в финансовом отношении, предлагают менее выгодные условия кредитования. Данный факт оказывает отрицательное воздействие на конкурентоспособность отечественных компаний.

В современных условиях банки ориентируются на использование метода предоставления кредитных ресурсов, основанного на экономических факторах и позволяющего сочетать интересы банков как коммерческих образований и интересы их клиентов и народного хозяйства в целом.

Проблемы в области кредитования физических лиц, стоящие перед банками:

- Работодатели зачастую отдают предпочтение «серым» схемам выплаты вознаграждения своим работникам. Заемщик не может официально подтвердить уровень доходов, а банк лишается платежеспособного клиента.

- Нет простого механизма возврата денег инвестору в случае несостоятельности заемщика по потребительскому кредиту. Стоимость таких ошибок очень велика: потеря основной суммы долга, судебные издержки, административные издержки, потерянное время и т.д.

- Проблемы классификации заемщиков потребительского кредита. Необходима достоверная оценка потенциального заемщика, отсечение «плохих» заемщиков. Неверная классификация порождает проблему обеспечения возврата средств заемщиком в принудительном порядке.

- Проблема залога в случае потребительского кредита. Механизм реализации залога – неудобное и дорогостоящее занятие. Отсутствие регистрации залога движимого имущества позволяет продать или повторно заложить недобросовестным заемщиком заложенное имущество.

- Проблема оценки реальных возможностей поручителей. Российские банки решают вопрос снижения своих кредитных рисков путем переноса их на поручителей заемщика, при этом поручителями, особенно при крупных размерах кредита, являются различные юридические лица (крупные, средние и малые предприятия). В контексте будущих пластиковых кредитов такая практика будет активно применяться, поскольку удобно выдать заемщику пластиковую карточку, а в случае каких-либо затруднений с возвратом кредита востребовать его с поручителя-предприятия, на котором он работает.

Построение нового банковского механизма потребительского кредита возможно лишь путем восстановления принципа функционирования кредитных организаций, принятых в цивилизованном мире и опирающихся на многовековой опыт рыночных банковских структур. Поэтому столь важным представляется изучение зарубежной практики организации банковских систем, которые продемонстрировали свою высокую эффективность.

В перспективе, характерными особенностями организации системы коммерческого кредитования банков будет являться ориентация на экономические (качественные), а не технические (количественные) критерии при решении вопроса о предоставлении ссуд, а в конечном итоге - на потребности социально-экономического развития общества, что все в большей степени будет являться единым критерием для всех банковских организаций страны. Росту рынка способствует ряд факторов, в числе которых продолжающийся рост экономики страны, сопровождаемый ростом доходов населения, появление на рынке новых игроков и новых кредитных продуктов и, как следствие, снижение ценовых условий кредитования.

Литература:

1. Закон Кыргызской Республики “О защите банковских вкладов (депозитов)” от 7 мая 2008 года №78  ( В редакции Закона КР от 28 апреля 2009 года №139), г. Бишкек.

2. Информационный портал АКИpress-business.akipress.org

3. Официальный сайт НБКР//www.nbkr.kg.

Рецензент: э.и.к., доцент Асанов Ж.А.


 

Аттокурова Ж.

ПРАВОВЫЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ

ВНЕШНЕТОРГОВОЙ ПОЛИТИКИ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ

 


Рассмотрены международно-правовые аспекты внешнеторговой политики Кыргызской Республики, приоритетные направления торгового сотрудничества с другими государствами и международными организациями.

Ключевые слова:  международное торговое право; торговая политика; сотрудничество; международная экономическое право.

За 23-летний  период  независимости Кыргызская  Республика  обозначила  основные  направления  внешнеэкономической  деятельности,  учитывая  свои  национальные  интересы,  что,  существенным  образом,  повлияло  и  на  формирование международной торговой политика государства.

В  первую  очередь,  Кыргызстан  определил приоритетные направления сотрудничества, а также ряд стран и международных организаций, с которыми ведет тесные торговые взаимоотношения.

К ним относятся следующие: 1) Российская Федерация (основание  одного  из  форматов  сотрудничества – Соглашение  между  правительствами КР и РФ о свободной торговле от 8 октября 1992 г.); 2) Турция (между Кыргызстаном  и  Турецкой  Республикой действует Протокол между о торговом и экономическом сотрудничеств от 29 мая 1991 г.); 3) Китайская  Народная  Республика (партнерствоосуществляется  на  основании Соглашения между Правительством КР и Правительством КНР о торгово-экономическом  сотрудничестве от 27  апреля1998 г.); 4) страны Центральной Азии (к примеру, действует Договор о создании Единого экономического пространства между Кыргызской Республикой, Республикой Казахстан и Республикой Узбекистан от 30 апреля 1994 г.) и др.

Сотрудничество в сфере международной экономики в настоящее время – приоритетное направление развития экономической политики Кыргызской Республики. Участие Кыргызской Республики в международных экономических организациях также является важным вектором развития международной торговой политики. Кыргызстан наладил деловые и партнерские связи со Всемирной торговой организацией, Союзом, органами Организации обүединенных Наций (МВФ, МБРР и др.). Сегодня актуальным  вопросом  является  вступление  Кыргызстана в Таможенный Союз.

Согласно  статье 2  Закона  Кыргызской  Республики  от 2 июля 1997  г. № 41 “О государственном регулировании внешнеторговой деятельности в Кыргызской Республике” политика государства в области международной торговли согласно законодательству Кыргызской  Республики  обозначается  термином “внешнеторговая  деятельность”,  под  которой  понимается “предпринимательская деятельность в области международного обмена товарами, услугами, информацией,  также  результатами  интеллектуальной  деятельности, в том числе исключительными правами наних – “интеллектуальная собственность” [1].

В  статье 3  данного  закона  отмечается,  что международная торговая деятельность Кыргызстана должна регламентироваться, помимо внутринационального законодательства, нормами международного права,  а именно общепризнанными международными принципами и договорами.

В  статье 4 указанного  закона определены основные  принципы  проведения  государственной политики  внешнеторговой  деятельности  государства.  Так,  к  таким  принципам  относятся  следующие: 1)  принцип  организации  единой  международной торговой политики Кыргызской Республики; 2) принцип единой системы государственного управления  внешнеторговой  деятельностью  Кыргызской Республики; 3) принцип государственного экспортного  контроля.  Данный  принцип  необходим  для  обеспечения  государственной  безопасности,  для  реализации  не  только  экономических, но и политических и военных интересов Кыргызской Республики; 4) принцип единой таможенной территории; 5)  принцип  приоритетности  экономических  мер  государственного  регулирования международной  торговли; 6)  принцип  равенства участников международных торговых отношений, защита их прав и законных интересов от внешних и внутренних обстоятельств; 7) принцип невмешательства  государства  в  деятельность  участников международных торговых отношений.

Создание  эффективной  правовой  базы  для развития  и  реализации  международной  торговой политики  является  для  Кыргызской  Республики приоритетной  задачей.  Однако,  несмотря  на  наличие  законодательной  базы  для  регулирования международных  торговых  отношений,  данный нормативно-правовой  акт  имеет  недостатки.  Из положений  закона  следует,  что  настоящий  документ  носит  больше  декларативный  характер,  нежели  практический,  поскольку  цели  и  задачи  закона четко не определены. В законе не прописано, какой  конкретно  государственный  орган  будет ответственным за реализацию внешнеторговой политики. В связи этим, на наш взгляд, Закон “О государственном регулировании внешнеторговой деятельности в Кыргызской Республике” требует доработки и внесение дополнений.

Одним  из  стратегических шагов Кыргызской Республики  в  развитии  международной  торговой политики  является  участие  в  региональных  торговых  интеграционных  объединениях.  Членство в таких организациях предоставляет нашей стране экономические  преимущества  и  обеспечивает  национальную экономическую безопасность.

Кыргызская  Республика  вступила  во  Всемирную  торговую  организацию  первой  из  стран-участников Содружества Независимых Государств (СНГ). 14  октября 1998  г.  Кыргызстан  стал  сто тридцать  вторым  членом ВТО. Участие  в  данной организации  дает  возможность  торгового  сотрудничества  на  равных  основаниях  с  большинством стран  мира.  Вступление  Кыргызстана  было  связано,  в  первую  очередь,  с  развитием  различных форм  международной  торговой  деятельности государств.

В отношении торговых партнеров-государств Кыргызской Республики, в зависимости от уровня сотрудничества  применяются  следующие  торговые режимы: 1) со странами СНГ используют режим свободной торговли; 2) со странами ЕврАзЭС создан Таможенный союз; 3) со странами-участниками  ВТО  введен  режим  наибольшего  благоприятствования; 4)  с  наименее  развитыми  странами применяется преференциальный режим торговли.

Одной из стратегически важных  задач страны является привлечение иностранных инвестиций на внутренний рынок Кыргызстана. Для развития данного  принципа  международной  торговой  деятельности Кыргызстан  заключает  двухсторонние  договоры  с  государствами,  в  которых  содержатся пункты о защите прав иностранных инвесторов с обеих сторон (международные  соглашения  с  Латвией, Германией, Великобританией  и  др.),  а  также формирует  свою национальную базу для  защиты прав и  законных  интересов  инвесторов  в  Кыргызской Республике.  Так,  вопрос  иностранных  инвестиций регулируется Законом “Об инвестициях в Кыргызской Республике” от 27 марта 2003 г. № 66.

Особое  значение  для  эффективного  международного  экономического развития Кыргызстана приобретает создание и наращивание экспортного потенциала государства. Особый интерес в развитии и реализации принципов международного торгового права представляет создание на территории страны  свободных  экономических  зон,  в  рамках которых  действует  отличительные  таможенный и  налоговый  режимы  правового  регулирования торговой деятельности. В настоящее время данный вопрос  регламентируется  Законом “О  свободных экономических  зонах  в  Кыргызской  Республике” от 16 декабря 1992 г. № 1076-XII.

Согласно  современной  внешней  политике Кыргызстана  мы  можем  определить  три  главные формы  международной  торговой  деятельности:

1) международная торговля, выраженная как в экспорте, так и в импорте товаров; 2) сотрудничество Кыргызстана для привлечения иностранных  инвестиций на свой внутренний  рынок; 3) осуществление  международного  лицензирования, то есть международная деятельность  по  защите  и  охране продуктов интеллектуальной собственности.

Актуальные проблемы и перспективы развития международного торгового права в Кыргызской Республике. С момента приобретения независимости  с 1991 г. объемы  международной торговли Кыргызской Республики с другими государствами резко увеличились. Это произошло во многом благодаря участию республики во многих многосторонних (ВТО),  региональных (СНГ, ЕврАзЭС, ШОС, ОЭС) и двухсторонних торговых процессах. В настоящее время более 50 %  общего объема внешней торговли Кыргызстана приходится на международные торговые отношения государства со странами СНГ. С другими странами, например, с Китаем и Индией, доля международной торговли составляет 5 % общего объема [2, с. 207].

Однако,  несмотря  на  положительные  результаты международной торговой политики Кыргызской Республики, существуют и негативные моменты  и  проблемы  в  развитии  внешнеторговой  деятельности Республики:

1. Одним из острых экономических вопросов в  Кыргызстане  является  энергетическая  проблема,  точнее,  внешняя  зависимость  государства  от импорта  энергоресурсов.  Импорт  энергоресурсов в Кыргызстан составляет более 30% всего ввозимого товара [3, с. 116–118].

2. Трудности и  экономические  преграды  входа  на  внутренние  рынки  соседних  государств,  поскольку  партнеры  используют  протекционистские меры защиты своих рынков (дифференцированные ставки акцизного налога, транзитные платежи, квотирование  импортного  товара,  антидемпинговая политика  и  др.).  Соседними  государствами  также вводятся  меры  по  защите  отечественного  товара, что  выражается  в  ограничении  на  импорт  товаров промышленного и продовольственного характера.

3. Следующая проблема международной торговли заключается в существовании  административных,  бюрократических  барьеров. К таким преградам можно отнести следующие: бюрократически  усложненные  этапы  экспортно-импортных процессов и процедур, неразвитость системы страхования, несоблюдение принципа открытости процедур, отсутствие логистики и др.

4. Неразвитость в Кыргызстане биржевой системы. В настоящее время в стране действует одна товарная  биржа,  которая  неэффективно  сотрудничает  с  международными  биржами  и  мировым рынком в целом. Главной причиной неразвитости данной отрасли торговли является отсутствие интереса государства к улучшению биржевой системы, тем самым отсутствие денежных  средств для ее улучшения, а также пробелы в законодательстве по вопросам правового регулирования этой сферы.

5. Неразвитость или неэффективное, нерациональное использование собственных  ресурсов. На наш взгляд, уровень развития международных экономических отношений Кыргызстана зависит от формирования и модернизации отраслевых направлений торговли, которые обеспечиваются собственными национальными ресурсами.

6. Неразвитость  транспортных  и  коммуникационных связей [4, с. 3].

Исследование  актуальных  вопросов  международного торгового права дает основание для того, чтобы выдвинуть следующие предложения по улучшению  международной торговой политики Кыргызской Республики:

1. Создание эффективной правовой базы для развития и реализации международной  торговой политики является приоритетной задачей.

2. Одним из стратегических шагов в развитии международной торговой политики является участие в региональных торговых интеграционных объединениях. Членство в таких организациях предоставляет нашей стране экономические преимущества и обеспечивает национальную экономическую безопасность. Вопрос о вступлении в Таможенный Союз для Кыргызстана является весьма актуальным.

3. Особый интерес в развитии и реализации принципов международного торгового права представляет создание на территории страны большего количества свободных экономических зон, в рамках которых действуют отличительные таможенный и налоговый режимы правового регулирования торговой деятельности.

4. Кыргызстан является членом ВТО с середины 90-х  гг., однако один из  основных принципов деятельности ВТО – принцип гласности и прозрачности ВТО, в Кыргызстане до сих пор не реализован. Основное население страны не проинформировано о существовании данной организации.

Кыргызстану необходимо пересмотреть свою информационную политику о международной торговой деятельности в рамках ВТО.

5. Проблема привлечения иностранных инвесторов в Кыргызстан является актуальной и стоит весьма остро. Несмотря на правовые механизмы защиты  прав иностранных инвесторов и предоставления им гарантий, практика показывает, что инвесторы проявляют недостаточный интерес к развитию рынка Кыргызстана в связи с меняющейся политической ситуацией в стране (революции 2005, 2010 гг.), неэффективной защитой прав собственности,  нестабильностью национального законодательства, отсутствием четкой международной торговой политики правительства, непредсказуемостью  действий государственных органов и др. В связи с этим необходимо  выработать государственную политику по улучшению инвестиционного  климата в стране для привлечения бóльшего количества иностранных инвесторов.

6. Несмотря на высокую значимость международной торговой политики для развития всей экономики Кыргызстана, данная сфера остается малозученной и неисследованной. Большое количество современных  научно-правовых  работ  и исследований направлены на анализ правового регулирования международной экономики с точки  зрения национального права Кыргызской Республики.

Сегодня существует научная потребность в проведении детального исследования международно-правовых мер и средств для улучшения торговой  политики Кыргызской Республики на мировом уровне для  эффективного входа на рынки других государств, наращивания экспортного потенциала государства, повышения уровня экономической привлекательности собственного внутреннего рынка.

Литература:

1.  Закон  КР  от 2  июля 1997  г. № 41 “О  государственном  регулировании  внешнеторговой  деятельности  в  Кыргызской  Республике” //  ИПС “Токтом”. Бишкек, 2014.

2.  Акылова С. Характерные черты внешнеторговых операций и необходимость их реализации в Кыргызстане / С.Акылова, Ж. Мамытбекова // Экономика стран ЦА: трудности становления и перспективы развития. Бишкек, 2009. С. 207–210.

3.  Рахманова А.Р. Пути  совершенствования  внешнеторговых связей КР / А.Р. Рахманова, Г.Б. Усманалиева // Вестн. КТУ им. И. Раззакова. Бишкек, 2001. С. 116–118.

4.  См.:  Свободна  ли  внешняя  торговля? //  Слово Кыргызстана. 2005. 1 июня. С. 3.

Рецензент: э.и.к., доцент Бекбоева М.А.


 

 

 

 

 

 

Бейшенбеков К.

АНАЛИЗ БЮДЖЕТНО-НАЛОГОВОЙ ПОЛИТИКИ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ

 


В статье рассматривается бюджетно-налоговая политика страны на современном этапе, а также политика доходов и расходов государственного бюджета. Рассмотрено также понятие дефицита бюджета и задачи в сфере государственных финансов на 2015 г.

В 2013 году Правительством был продолжен курс по реализации политики фискальной консолидации в условиях сохраняющихся рисков макрофискальной уязвимости. Большая часть бюджетных средств продолжала направляться на финансирование защищенных обязательств, в частности, отмечалось увеличение расходов на оплату труда, субсидии и социальные пособия. В то же время, несмотря на недопоступление части налоговых доходов, наблюдалось улучшение динамики прироста общего объема доходов государственного бюджета. В результате, по итогам отчетного года, дефицит бюджета снизился и, по данным Центрального казначейства, составил 2,3 млрд. сомов или 0,7 процента к ВВП  (в 2012 году бюджет был исполнен с дефицитом в размере 6,5 процента к ВВП).

В 2013 году доходы государственного бюджета от операционной деятельности составили 101,8 млрд. сомов или 29,1 процента к ВВП, увеличившись по сравнению с аналогичным показателем 2012 года на 17,3 процента (в 2012 году – на 12,2 процента) (рис. 1).

Налоговые поступления, занимающие основную долю в структуре доходов, составили 72,8 млрд. сомов, увеличившись на 14,0 процента по сравнению с аналогичным показателем 2012 года. Налоговые доходы на 49,3 процента были обеспечены поступлениями от Государственной налоговой службы и на 50,7 процента – от Государственной таможенной службы (в 2012 году соотношение было 52,9 и 47,1 процента соответственно).

В соответствии с Законом «О Национальном банке Кыргызской Республики» в 2013 году в государственный бюджет было перечислено 70 процентов прибыли Национального банка, что составило 0,5 млрд. сомов.


Рис. 1. Структура налоговых поступлений государственного бюджета [2; 3; 4]


Общие расходы государственного бюджета на операционную деятельность в 2013 году составили 86,6 млрд. сомов, снизившись на 13,4 процента (в 2012 году был зафиксирован рост расходов на 21,4 процента). По отношению к ВВП расходы снизились с 32,2 процента в 2012 году до 24,7 процента в 2013 году.

Структура расходов, распределенных в соответствии с экономической классификацией, не претерпела значительных изменений. Как и в предыдущие годы, основные статьи расходов бюджета приходились на социально значимые мероприятия. Расходы государственного бюджета в 2013 году на оплату труда увеличились на 3,1 процента (в 2012 году – на 13,5 процента), составив 31,5 млрд. сомов или 36,4 процента от общего обүема расходов на операционную деятельность. Расходы на социальные пособия и субсидии увеличились на 18,8 процента, составив 22,6 млрд. сомов или 26,1 процента от общего обүема расходов на операционную деятельность.

В соответствии с функциональной классификацией бюджетных расходов в отчетном периоде наблюдался рост расходов по следующим группам: социальная защита – на 16,4 процента, оборона, общественный порядок и безопасность – на 14,0 процента, отдых, культура и религия – на 10,4 процента, здравоохранение – на 4,0 процента, жилищно-коммунальные услуги – на 3,1 процента и образование – на 0,1 процента. Расходы государственного бюджета на экономические вопросы сократились на 82,7 процента, на государственные службы общего назначения и охрану окружающей среды – на 1,2 и 0,1 процента соответственно.

Превышение расходов государственного бюджета на приобретение нефинансовых активов над их продажей в 2013 году составило 17,5 млрд. сомов или 5,0 процента к ВВП (в 2012 году – 2,2 процента к ВВП).

Бюджетно-налоговая политика в среднесрочном периоде ориентирована на фискальную консолидацию, однако остается все еще мягкой. Так, прогнозируемый в  2013 году размер дефицита государственного бюджета составляет 4,8  процента к ВВП,  что примерно в 2  раза превышает среднее значение дефицита бюджета за последние 5  лет. Сохранение высокого уровня дефицита в течение длительного периода чревато для экономики ростом инфляции и может стать реальной преградой в достижении стабилизации инфляционных процессов в экономике.

В среднесрочной перспективе достижение цели денежно-кредитной политики станет возможным при достижении успехов в следующих направлениях:

1) снижение импортозависимости по основным продовольственным товарам;

2) недопущение образования дефицита и спекулятивных всплесков цен на социально-значимые товары на местах;

3) проведение структурных реформ,  проактивные действия в развитии сельского хозяйства республики;

4) усиление мер по обеспечению устойчивости и сбалансированности поступлений государственных доходов и равномерного распределения государственных расходов в течение финансового года в сочетании с мерами по бюджетной консолидации;

5) регулирование тарифов на жилищно-коммунальные услуги, транспорт, образование исвязь,  в целях недопущения их необоснованного роста,  на основе принципов прозрачности, экономической эффективности и социальной справедливости;

6) сокращение потерь в энергетическом секторе максимально быстрыми темпами.

По данным Министерства финансов, по состоянию на конец 2013 года государственный внешний долг составил 3,2 млрд. долларов США (в 2012 году – 3,0 млрд. долларов США), внутренний долг – 11,9 млрд. сомов (в 2012 году – 13,0 млрд. сомов). Расходы на обслуживание государственного долга составили 14,1 млрд. сомов или 4,0 процента к ВВП, из них процентные выплаты составили 0,9 процента к ВВП [5; 6].

Если государство не хочет быть должником, оно обязано планировать расходы в соответствии с доходами. В случае, когда расходы равны доходам, бюджет называется сбалансированным. Но чаще бюджетные расходы превышают доходы, и государство вынуждено брать деньги взаймы. В этом случае налицо дефицит бюджета.

Дефицит бюджета – это превышение расходов бюджета над его доходами, и государство вынуждено искать дополнительные источники финансирования. Это может быть:

• изыскание дополнительных доходов;

• продажа части государственных активов, таких, как имущество предприятий или акций;

• привлечение грантов и кредитов[1].

Заимствования государство может делать внутри страны или за рубежом. Правительство осуществляет заимствования у внутренних кредиторов в основном путем выпуска ценных бумаг и продажи их населению, предприятиям, банкам, др. Внешние источники финансирования дефицита бюджета могут быть от международных финансово-кредитных организаций и/или правительств иностранных государств. Когда доходы бюджета превышают расходы, то это называется профицитом [7].

Дефицит республиканского бюджета на 2015 год составит  - 14 683,3 млн. сомов, что составит 3,3 % к ВВП.

Дефицит бюджета на 2013 год в процентах к ВВП составил 1,8 %, а дефицит бюджета на 2014 год к процентах к ВВП составит 2,4 %.

На финансирование дефицита бюджета в 2015 году предусмотрены внутренние источники - поступления от реализации ГЦБ, остатки на счетах Правительства КР, рефинансирование кредитов и грантов ПГИ, возврат бюджетных ссуд. По внешним источникам предусмотрены - поступление внешних программных займов, поступление внешних займов на ПГИ

В сфере государственных финансов в 2015 году предлагается решение следующих задач:

• соблюдение приоритетов Национальной стратегии устойчивого развития КР в период 2013-2017 гг;

• укрепление финансовой дисциплины, повышение эффективности использования бюджетных средств;

• введение ограничений на принятие нормативных правовых актов, не подкрепленных финансовыми источниками;

• сокращение бремени государственного долга путем своевременного обслуживания обязательств по государственному долгу и принятия мер по его реструктуризации;

• обеспечение публичности и прозрачности бюджетного процесса;

• внедрение электронных госзакупок в целях рационального использования и прозрачности бюджетных средств;

• дальнейшее развитие программно-целевых подходов в управлении бюджетными средствами;

• оценка эффективности использования бюджетных ресурсов [3; 7].

Литература:

1. Финансы Кыргызской Республики. Учебное пособие  С.А. Турсунова,        А. Рахматова, Р. Джумашев.-Б.2004. -164 с.

2. www.nbkr.kg

3. www.budget.kg.

4. www.sti.gov.kg

5.